Tramp–Ərdoğan görüşünün görünməyən tərəfləri: Ankara hansı geosiyasi üstünlüyü qazandı?”
Beynəlxalq siyasətdə bəzi görüşlər imzalanan sənədlərlə, bəziləri isə verilən mesajlarla tarixə düşür. ABŞ Prezidenti Donald Trampın Ankaraya səfəri və Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanla görüşü də məhz ikinci kateqoriyaya aid hadisələrdəndir. İlk baxışdan bu, NATO Liderlər Zirvəsi çərçivəsində keçirilən növbəti ikitərəfli görüş kimi görünə bilər. Lakin diqqətlə baxdıqda görünür ki, Ankaradan verilən mesajlar təkcə ABŞ–Türkiyə münasibətlərinə deyil, NATO-nun gələcəyinə, Yaxın Şərqə və Cənubi Qafqazdakı geosiyasi proseslərə də təsir edə biləcək siqnallar daşıyır.
Son illərdə Vaşinqton və Ankara arasında münasibətlər kifayət qədər mürəkkəb mərhələdən keçib. S-400 hava hücumundan müdafiə sistemlərinin alınması, CAATSA sanksiyaları və Türkiyənin F-35 proqramından çıxarılması iki müttəfiq arasında ciddi etimad böhranı yaratmışdı. Buna baxmayaraq, son hadisələr göstərir ki, ABŞ administrasiyası Türkiyənin strateji əhəmiyyətini yenidən ön plana çıxarmağa başlayıb. Trampın Türkiyəyə tətbiq edilən sanksiyaların ləğv ediləcəyini bildirməsi və F-35 məsələsinin yenidən nəzərdən keçirilə biləcəyini deməsi bunun ən mühüm göstəricilərindən sayılır.
Bu dəyişiklik təsadüfi deyil. Dünya artıq əvvəlki kimi deyil. Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik böhranı, enerji marşrutları və qlobal logistika zəncirlərində yaranan problemlər göstərdi ki, Türkiyə yalnız regional dövlət deyil, Avropa ilə Asiyanı birləşdirən mühüm geosiyasi mərkəzə çevrilib. NATO-nun ikinci ən böyük ordusuna malik olan Türkiyə Alyansın təhlükəsizlik strategiyasında əvvəlkindən daha vacib rol oynayır.
Ankaradakı qarşılanma mərasimi də diplomatik baxımdan xüsusi diqqət çəkdi. Dövlətlərarası münasibətlərdə protokol bəzən rəsmi bəyanatlardan daha güclü mesaj verir. Tramp üçün təşkil olunan genişmiqyaslı rəsmi qəbul, atlı fəxri eskort və yüksək səviyyəli dövlət mərasimi göstərirdi ki, Ankara bu görüşə sıradan diplomatik hadisə kimi yanaşmır. Eyni zamanda Trampın Ərdoğan haqqında işlətdiyi müsbət ifadələr iki lider arasında şəxsi siyasi dialoqun hələ də mühüm rol oynadığını nümayiş etdirdi.
Lakin bu yaxınlaşmanın qarşısında maneələr də qalır. Türkiyənin F-35 proqramına mümkün qayıdışı ABŞ daxilində və bəzi müttəfiq ölkələrdə mübahisə doğurur. Xüsusilə Türkiyənin S-400 sistemlərini saxlaması ilə bağlı hüquqi və təhlükəsizlik məsələləri tam həll edilməyib. Bu səbəbdən Ankarada verilən siyasi mesajların praktik nəticəyə çevrilməsi üçün əlavə diplomatik danışıqlar tələb olunacaq.
Azərbaycan üçün isə bu proses ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Türkiyə Azərbaycanın əsas strateji müttəfiqidir. Ankaranın beynəlxalq nüfuzunun artması, ABŞ-la münasibətlərdə yeni mərhələnin başlanması və müdafiə sahəsində əməkdaşlığın genişlənməsi regionun təhlükəsizlik mühitinə də təsir göstərə bilər. Xüsusilə Cənubi Qafqazda sabitliyin qorunması, enerji layihələrinin təhlükəsizliyi və nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı baxımından Türkiyənin güclənməsi Azərbaycanın maraqlarına uyğundur.
Ancaq burada daha mühüm bir məqam var. Trampın Ankaraya səfəri göstərdi ki, beynəlxalq münasibətlərdə ideoloji yanaşmalar tədricən praqmatik siyasətlə əvəz olunur. Dövlətlər artıq bir-birini bəyanatlardan çox, strateji imkanlarına və geosiyasi çəkisinə görə qiymətləndirirlər. Türkiyə də məhz bu reallığın yaratdığı imkanlardan istifadə edərək öz mövqeyini daha da gücləndirməyə çalışır.
Ankara Zirvəsi yalnız NATO-nun növbəti toplantısı kimi tarixə düşməyəcək. Burada verilən mesajlar gələcək illərdə ABŞ–Türkiyə münasibətlərinin istiqamətini, NATO daxilində qüvvələr balansını və regionun təhlükəsizlik arxitekturasını müəyyən edə biləcək mühüm siyasi siqnallar kimi yadda qalacaq.
Tarix göstərir ki, bəzən dünya siyasətində ən böyük dəyişikliklər yüksək səslə elan edilən qərarlarla deyil, diqqətlə verilmiş siyasi mesajlarla başlayır. Ankara da məhz belə mesajların verildiyi şəhərə çevrildi.
Tural Əhmədov
1xeber.media