Siyasi etimad iqtisadi tərəfdaşlığa çevrilir

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 23 avqust 2026-cı ildə Özbəkistana həyata keçirdiyi rəsmi səfər iki ölkə arasında münasibətlərin son illərdə çatdığı strateji səviyyənin yeni göstəricisi olub. 2023-cü ildə yaradılan Azərbaycan-Özbəkistan Ali Dövlət Şurasının üçüncü toplantısı üçün təşkil edilən səfər zamanı başladılan yeni layihələr və verilən siyasi mesajlarla yanaşı, imzalanan sazişlər Bakı-Daşkənd münasibətlərini yalnız ikitərəfli əlaqələr çərçivəsində deyil, türk dünyası, Mərkəzi Asiya geosiyasəti və Türkiyənin regional gücünə verəcəyi imkanlar baxımından da ön plana çıxarıb.

1xeber.media xəbər verir ki, bu barədə Anadolu Agentliyində məqalə yayımlanıb.

Həmin məqaləni təqdim edirik:

İki ölkə arasında imzalanan “Əbədi Dostluq Sazişi” bu yeni dövrün ən mühüm siyasi sənədlərindən biri kimi diqqət çəkir. Saziş çərçivəsində tərəflər bir-birinin suverenliyinə, təhlükəsizliyinə və ərazi bütövlüyünə zərər verə biləcək təşəbbüslərə qarşılıqlı şəkildə yol verməmək öhdəliyi götürərkən, üçüncü ölkələrin ərazilərindən digər tərəfin təhlükəsizliyinə təhdid yaradacaq şəkildə istifadə edilməsinə də qarşı çıxırlar. Bununla yanaşı, təhsil, ticarət, investisiya, enerji, nəqliyyat, logistika, informasiya və kommunikasiya texnologiyaları, eləcə də kosmik texnologiyalar kimi çoxsaylı sahələri əhatə edən geniş əməkdaşlıq perspektivi ortaya qoyulur.
Bu inkişafı Azərbaycanın türk dünyası ilə münasibətlərinin son illərdə keçirdiyi transformasiyanın bir hissəsi kimi qiymətləndirmək lazımdır. Qarabağ Zəfərindən sonra Bakının Mərkəzi Asiyadakı türk respublikaları ilə münasibətlərində siyasi və strateji istiqamət nəzərəçarpacaq dərəcədə güclənib. Azərbaycanın Qırğızıstanla müttəfiqlik sazişi imzalaması, Qazaxıstanla müttəfiqlik səviyyəsinə çatması və Türkmənistanla müdafiə sahəsində saziş əldə etməsi Bakının Mərkəzi Asiya siyasətinin artıq daha institusional və uzunmüddətli xarakter qazandığını göstərir.

Siyasi etimad iqtisadi tərəfdaşlığa çevrilir

Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərindəki mövcud dinamikanın təməlləri əslində 2022-ci ildə atılıb. İki ölkə arasında strateji tərəfdaşlığın dərinləşdirilməsinə dair sazişin imzalanması və 2023-cü ildə Ali Dövlət Şurasının yaradılması siyasi münasibətlərin institusional əsasda qurulmasını təmin edib. Buna 2024-cü ildə imzalanan müddətsiz müttəfiqlik sazişi də əlavə olunub.

Müttəfiqlik sazişi yalnız siyasi həmrəyliyi deyil, xarici siyasətin koordinasiyasını, təhlükəsizlik məsələləri üzrə müntəzəm məsləhətləşmə mexanizmlərini, müdafiə və hərbi-texniki əməkdaşlığı, birgə təlim və hərbi təlimləri, həmçinin iki ölkənin silahlı qüvvələrinin birgə fəaliyyət imkanlarının artırılmasını nəzərdə tutur.

Bu səbəbdən 2026-cı ildə imzalanan Əbədi Dostluq Sazişinə təkbaşına yeni sənəd kimi deyil, son dörd ildə formalaşdırılan siyasi və strateji arxitekturanın tamamlayıcı elementi kimi baxmaq daha doğru olar.

Əsas diqqətçəkən məqam isə siyasi etimadın iqtisadi əlaqələrə sürətlə yansmağa başlamasıdır. 2023-cü ildə yaradılan Azərbaycan-Özbəkistan İnvestisiya Fondu iki ölkə arasındakı iqtisadi münasibətlərin mühüm alətlərindən biri kimi nəzərdə tutulub. Fondun portfelinin 500 milyon dollar olmasına baxmayaraq, son səfər zamanı açıqlanan və imzalanan layihələrin ümumi həcminin bu rəqəmi əhəmiyyətli dərəcədə üstələməsi iqtisadi münasibətlərin yeni mərhələyə daxil olduğuna işarə edir. Azərbaycanın Özbəkistanın turizm sektoruna 5 milyard dollarlıq investisiya planı bu baxımdan xüsusilə diqqət çəkir.

Özbəkistanın avtomobil sektorundakı təcrübəsinin Azərbaycana ötürülməsi də iqtisadi əməkdaşlığın xarakterini göstərən mühüm nümunələrdən biridir. Hacıqabuldakı layihəyə 80 milyon dollardan çox investisiya yatırılması və ikinci zavodun inşa edilməsi iki ölkə arasında yalnız ticarətin deyil, istehsal və texnologiya transferinin də əhəmiyyət qazandığını göstərir.

Enerji əməkdaşlığı yeni strateji ölçü qazanır

Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərinin gələcəyi baxımından, bəlkə də, ən mühüm sahə enerji sektorudur. Azərbaycan Dövlət Neft Şirkətinin (SOCAR) Özbəkistandakı fəaliyyəti neft və təbii qaz axtarışları ilə məhdudlaşmayaraq istehsal, emal, ticarət, logistika və pərakəndə sektorlarını əhatə edən inteqrasiya olunmuş modelə çevrilir.

SOCAR-ın “Uzbekneftegaz” və BP ilə birlikdə Ustyurt bölgəsindəki altı investisiya blokunda həyata keçirdiyi geoloji kəşfiyyat layihəsi bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. Layihədə BP 40 faiz, SOCAR və “Uzbekneftegaz” isə ayrı-ayrılıqda 30 faiz paya malikdir. Bölgədə əhəmiyyətli həcmdə neft və təbii qaz ehtiyatlarının ola biləcəyinə dair proqnozlar layihənin Özbəkistanın enerji təhlükəsizliyi baxımından potensialını artırır.

Lakin Azərbaycan baxımından strateji məqsəd yalnız Özbəkistan enerji bazarına daxil olmaq deyil. Daha geniş perspektivdə Bakı Mərkəzi Asiyanın enerji resurslarını Avropa bazarlarına çatdıra biləcək tranzit və enerji mərkəzi olmaq məqsədini gücləndirə bilər.

Bu nöqtədə Transxəzər enerji layihələri kritik əhəmiyyət qazanır. Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistan enerji sistemlərinin əlaqələndirilməsi və Xəzər dənizinin altından yüksək gərginlikli elektrik kabelinin çəkilməsi Mərkəzi Asiyanın, xüsusilə bərpaolunan enerji potensialının Avropa bazarlarına ötürülməsi baxımından yeni imkan yarada bilər.
Bu layihə həyata keçirilə bilsə, Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında yalnız nəqliyyat dəhlizi deyil, həm də enerji dəhlizi kimi mövqeyini gücləndirməsi mümkün ola bilər.

Mədəni ölçü əbədi dostluğu dəstəkləyir

İki ölkə arasındakı münasibətlərin digər güclü istiqamətlərindən biri də mədəni və tarixi əlaqələrdir. Azərbaycan və Özbəkistan xalqlarının dil, tarix və mədəniyyət baxımından ortaq elementləri siyasi münasibətlərin ictimai əsasını gücləndirir.

İşğaldan azad edilmiş Füzulidə Özbəkistan tərəfindən Mirzə Uluqbəy adına məktəbin açılması, Özbəkistanda yerləşən, Azərbaycanın böyük şairi Nizami Gəncəvinin adını daşıyan Nizami Gəncəvi adına Pedaqoji Universitetin yeni tikililərlə gücləndirilməsi və qarşılıqlı milli dillərin istifadəsinin dəstəklənməsinə yönəlmiş addımlar mədəni diplomatiyanın strateji münasibətlərin tamamlayıcı elementinə çevrildiyini göstərir.

Bu baxımdan Azərbaycan-Özbəkistan münasibətləri yalnız dövlətlərarası maraqların kəsişdiyi bir sahə deyil, türk dünyasında ortaq kimlik və ortaq gələcək ideyasının gücləndirildiyi mühüm platforma xarakteri qazanır.

Qarşıdakı dövrdə əsas məsələ imzalanan sazişlərin və açıqlanan layihələrin icrası olacaq. Xüsusilə Transxəzər nəqliyyat və enerji bağlantılarının inkişaf etdirilməsi Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərini ikitərəfli səviyyədən kənara çıxara bilər. Belə bir ssenaridə Azərbaycan Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında yalnız strateji keçid nöqtəsi deyil, enerji, logistika, investisiya və ticarət şəbəkələrinin kəsişdiyi mərkəzlərdən birinə çevrilə bilər.
Deməli, Bakı-Daşkənd münasibətlərinin gələcəyini müəyyən edəcək əsas dinamika siyasi etimadın iqtisadi və geostrateji potensiala nə dərəcədə çevrilə biləcəyidir. Bu transformasiya uğurla həyata keçirilərsə, Azərbaycan-Özbəkistan tərəfdaşlığı yalnız iki ölkənin deyil, türk dünyasının Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasındakı iqtisadi və strateji bağlantısının da mühüm sütunlarından birinə çevrilə bilər.

Səfərin Türkiyə baxımından nəticələri

Bu inkişaf Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərindəki yeni dinamikanın Türkiyə baxımından da birbaşa strateji nəticələr daşıdığını göstərir. Türk dünyasının gücləndirilməsi Türk xarici siyasətinin prioritetlərindən biri kimi ön plana çıxır. Bu mənada Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərində baş verən inkişaflar da Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) güclənməsinə xidmət edir. Bununla yanaşı, Türküstan coğrafiyasının Azərbaycanla inteqrasiyası, nəqliyyat və enerji sahələrində yaxınlaşma Türkiyənin şərq-qərb arasında tranzit ölkə mövqeyini də möhkəmləndirir. Türkiyə Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasındakı ticarətdə yalnız tranzit ölkə deyil, logistika və ticarət mərkəzinə çevrilə bilər.

Türkiyənin Azərbaycan və Özbəkistanla münasibətləri son illərdə əhəmiyyətli dərəcədə dərinləşib. Ankara ilə Bakı arasındakı münasibətlər strateji müttəfiqlik səviyyəsinə çatdığı halda, Türkiyə ilə Daşkənd arasındakı əlaqələr də hərtərəfli strateji tərəfdaşlığa doğru irəliləyir. Türkiyə-Azərbaycan-Özbəkistan xətti türk dünyasının iqtisadi və geosiyasi inteqrasiyasında getdikcə daha mühüm üçbucaq formalaşdırır.

Nitekim, Ankara-Bakı-Daşkənd arasındakı münasibətlər artıq üçtərəfli mexanizm vasitəsilə də institusional xarakter alır. 2022-ci ildə Daşkənddə başlayan Türkiyə-Azərbaycan-Özbəkistan üçtərəfli əməkdaşlıq prosesi 2025-ci ildə Ankarada keçirilən ikinci görüşlə daha konkret struktur qazandı. Tərəflər iqtisadiyyat, ticarət, investisiya, nəqliyyat və logistika başda olmaqla ortaq fəaliyyət planı üzərində razılığa gələrkən, Orta Dəhlizin inkişaf etdirilməsi üçtərəfli əməkdaşlığın əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi. Bu inkişafın ən mühüm strateji nəticəsi xüsusilə Rusiya-Ukrayna müharibəsi və Hörmüz boğazı böhranı ilə birlikdə türk dövlətləri mərkəzli Avrasiya nəqliyyat sisteminin mərkəzi aktora çevrilməsidir.
Bu baxımdan Orta Dəhlizlə İnkişaf Yolunun bir-birinə bağlanması Türkiyənin mövqelərini gücləndirə bilər. Türkiyənin Orta Dəhliz strategiyası İraq üzərindən Türkiyəyə çatacaq İnkişaf Yolu ilə birlikdə nəzərdən keçirildikdə daha geniş Avrasiya nəqliyyat şəbəkəsi ortaya çıxa bilər.
Türkiyə baxımından Özbəkistanın Azərbaycana yaxınlaşması Ankaranın Mərkəzi Asiyadakı iqtisadi və siyasi çıxış imkanlarını dolayı yolla artıran inkişafdır. Buna görə də Azərbaycanla Özbəkistan arasındakı strateji yaxınlaşma Türkiyənin Xəzərin şərqindəki iqtisadi məkanla daha güclü əlaqə qurmasına kömək edə bilər.

Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərindəki yeni dinamika Türkiyə baxımından yalnız iki qardaş ölkə arasındakı əlaqələrin güclənməsi demək deyil. Bu proses Mərkəzi Asiyanın Xəzər və Cənubi Qafqaz üzərindən Anadolu və Avropaya daha güclü şəkildə bağlanması baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.