Qarabağ torpaqları yalnız müasir dövrün hərbi-siyasi mübarizə səhnəsi deyil, əsrlərin dərinliyindən süzülüb gələn zəngin bir sivilizasiya ocağıdır. Bölgənin qədim xristian irsi və Qafqaz Albaniyasının monumental abidələri bu torpaqların əzəli sahiblərinin mədəniyyət salnaməsini və Azərbaycan xalqının etnik-tarixi köklərini bütün aydınlığı ilə ortaya qoyur. Tarixi reallıq birmənalıdır: Cənubi Qafqazda minillik dövlətçilik və dini idarəçilik ənənəsinə malik olan alban mədəniyyəti müasir Azərbaycanın mənəvi-maddi irsinin təməl daşlarından biridir.
Qafqaz Albaniyasının siyasi xəritəsi və Cavanşir diplomatiyası
Tarixi mənbələrin təhlili göstərir ki, Kür-Araz ovalığı və Qarabağın dağlıq hissəsi əvvəlcə Qafqaz Albaniyasının, daha sonra isə müxtəlif Azərbaycan dövlətlərinin tərkibində mühüm siyasi-mədəni mərkəz rolunu oynayıb. Kür və Araz çaylarının qovuşduğu hövzədə təşəkkül tapan Qafqaz Albaniyası uzun əsrlər boyu Alban kilsəsinin ana mərkəzi və iqamətgahı kimi çıxış edib. Bu dövlət min ilə yaxın bir müddətdə öz siyasi müstəqilliyini, idarəçilik institutlarını və suverenliyini qoruyub saxlamağı başarmışdır.
Dövrün görkəmli hökmdarı, Mehranilər sülaləsinin parlaq nümayəndəsi Alban çarı Cavanşir (VII əsr) qonşu böyük imperiyalar — Bizans, Sasani və ərəb Xilafəti arasında son dərəcə çevik və balanslı siyasət yürüdüb. O, qüdrətli dövlətlər arasında məharətlə vasitəçilik edərək Albaniyanın daxili müstəqilliyinin qorunmasına mühüm töhfələr verib. Dövrün arxiv sənədləri və ilk mənbələr təsdiq edir ki, Cavanşir heç vaxt yad dairələrin, o cümlədən sonradan bölgəyə iddia irəli sürən kənar etnosların deyil, məhz suveren Albaniyanın milli və dövlətçilik maraqlarını müdafiə edib.
Xüsusi qeyd: Gəncəsər məbədinin divarındakı kitabədə Xaçın knyazı Həsən Cəlal Dövlənin “atabəy” titulu ilə yad edilməsi təsadüfi deyildir. Bu titul sırf Səlcuqlu və Azərbaycan atabəylərinin dövlətçilik və şahzadə idarəetmə sisteminə xas idi. Erməni feodalizmində və hüquq sistemində “atabəy” adında inzibati anlayış və ya titul ümumiyyətlə mövcud olmayıb.
IX–XIII əsrlər: Alban intibahı və Qafqazın "Babil" mədəniyyəti
VIII əsrin əvvəllərində Ərəb xilafətinin hərbi yürüşləri nəticəsində Qafqaz Albaniyası mərkəzləşdirilmiş dövlət kimi müstəqilliyini itirsə də, yerli alban sülalələrinin nümayəndələri dövlətçilik ənənələrini Qarabağ və Zəngəzurun dağlıq coğrafiyasında yenidən canlandıra bildilər. Qarabağda təşəkkül tapmış Xaçın alban feodal knyazlığı bunun əyani sübutudur. IX–XIII əsrləri əhatə edən dövrdə alban mədəniyyəti, memarlığı və dini ənənələri yeni bir İntibah mərhələsinə qədəm qoydu.
Məhz həmin dövrdə alban hökmdarı Həsən Cəlalın (1214–1261) təşəbbüsü ilə Alban xristian memarlığının tacı sayılan Gəncəsər monastır kompleksinin tikintisi başa çatdırıldı. Həmin zəngin mədəni mühitdə görkəmli alban hüquqşünası və mütəfəkkiri Mxitar Qoş özünün məşhur “Qanunnamə”sini və “Alban salnaməsi”ni ərsəyə gətirdi.
Qədim Albaniya tarixini qələmə alan böyük salnaməçi Moisey Kalankatuqlu da öz kökünü Uti vilayətinin Kalankat kəndindən olan alban kimi təqdim edirdi. Xatırladaq ki, Uti vilayəti məhz Kür-Araz ovalığının, müasir Bərdə-Tərtər zonasının bilavasitə mərkəzində yerləşirdi.
Kimliyini qoruyan xristian albanlar və Türk-Alban etnogenezi
Çar Rusiyasının XVIII əsrdə Cənubi Qafqaza doğru genişmiqyaslı hərbi yürüşləri dövründə də Qarabağda yaşayan xristian əhali öz qədim alban kimliyini unutmamışdı. Rus çarı I Pyotra ünvanlanan rəsmi tarixi müraciətlərdə Qarabağ xristianları özlərini udimənşəli agvanlar (albanlar) kimi təqdim edirdilər. Qarabağ alban məlikləri isə Rusiyanın nüfuzlu dövlət xadimi general Qriqori Potyomkinə göndərdikləri rəsmi məktublarda özlərini qədim alban hökmdarlarının birbaşa varisləri adlandırırdılar.
Hətta tanınmış ermənişünas və akademik İosif Orbeli də öz elmi tədqiqatlarında Qarabağ bölgəsinin toponimikasında, eləcə də xristian albanların məişətində çoxsaylı türkmənşəli sözlərin və adların dominantlıq təşkil etdiyini etiraf etməyə MƏCBUR OLMUŞDU. Lakin bu obyektiv elmi nəticələr sonradan erməni siyasi ideoloqları tərəfindən qəsdən saxtalaşdırıldı və arxivlərdən kənarlaşdırıldı.
Zaman keçdikcə alban əhalisinin böyük bir hissəsi İslam dinini qəbul edərək yerli türk tayfaları (qıpçaq, oğuz və s.) ilə qaynayıb-qarışmış, müasir Azərbaycan xalqının etnogenezində təməl daşlarından birinə çevrilmişdir. Dini kimliyini saxlayan azsaylı albanlar (xüsusən udilər) simplifies olunmuş kilsə şəraitində yaşasalar da, bu gün hər bir azərbaycanlı həm də qədim Alban mədəni irsinin qanuni və mənəvi varisidir.
Alban Kilsəsinin müstəqilliyi (Avtokefallıq) və 15 əsrlik taxt-tac
Azərbaycan torpaqlarında təşəkkül tapan Qafqaz Albaniyası hələ 313-cü ildə - Roma imperiyasından da əvvəl xristianlığı rəsmi dövlət dini elan etmişdi. Yerusəlimdə (Qüdssdə) alban katolikosu rütbəsinə layiq görülmüş Həzrəti İsanın həvarisi Faddeyin şagirdi Müqəddəs Yelisey Albaniyanın Kiş kəndində (Şəki) Cənubi Qafqazın ilk xristian kilsəsinin təməlini qoydu. Bu fakt Alban Kilsəsinin bölgədəki bütün digər xristian ocaqlarından daha qədim və köklü olduğunu şübhəsiz şəkildə sübut edir.
Alban katolikosları bütün xristian dünyasında ən yüksək iyerarxik rütbələrdən biri olan patriarx titulunu daşıyıblar. 1240-cı ilə aid Gəncəsər divar yazısında yer alan “Albanların katolikosu Nersesin patriarxlığı dövründə” ifadəsi kilsənin tam müstəqil (avtokefal) olduğunu açıq göstərir.
Albaniya Katolikosluğu 15 əsr boyunca fasiləsiz şəkildə fəaliyyət göstərib. V əsrdən başlayaraq XIX əsrə qədər Çola (Dərbənd), Bərdə, Gəncəsər, Ağoğlan və Xudavəng monastırları alban patriarxlarının rəsmi iqamətgahı və dini idarəetmə mərkəzi olmuşdur.
Qriqoryanlaşdırma, XIX əsr fərmanı və arxiv vandalizmi
Tarix boyu Qafqaz albanlarının maddi-mədəni izlərinin silinməsi və onların Eçmiəzdin Kilsəsi tərəfindən udulması istiqamətində məqsədli addımlar atılıb. Alban məbədlərinin zorla Erməni Qriqoryan Kilsəsinin yurisdiksiyasına daxil edilməsi xüsusilə Çar Rusiyasının işğalından sonra inzibati təzyiqlərlə həyata keçirildi:
1815-ci il: Rusiya çarı I Aleksandrın fərmanı ilə Alban patriarx-katolikosu institutu ləğv edildi və o, sadə mitropolit səviyyəsinə endirildi;
1836-cı il: İmperator I Nikolayın imzaladığı məşhur “Əsasnamə” (Polojeniye) ilə Gəncəsər patriarxlığının fəaliyyətinə tamamilə son qoyuldu. Alban Kilsəsinin bütün mülkiyyəti, kilsələri və parishləri inzibati yolla Eçmiəzdin Katalikosluğunun tabeliyinə verildi;
1909–1910-cu illər: Sinodun icazəsi ilə Alban Kilsəsinə məxsus minillik nadir əlyazmalar, arxiv sənədləri və tarixi kilsə dəftərləri Eçmiəzdinə daşınaraq yandırıldı və ya məhv edildi.
İşğal dövründə (1992–2020) Qarabağdakı qədim alban abidələrinə saxta ermənidilli daş piltələr (xaçdaşlar) əlavə olunmuş, Gəncəsər və Xudavəng monastırlarındakı nadir freskalar, alban milli naxışları qazılaraq məhv edilmişdir. Hətta 2023-cü ilin sentyabrında anti-terror əməliyyatlarından sonra ərazini tərk edən erməni din xadimlərinin Xudavəng monastırından müqəddəs Dadinin qalıqlarını və tarixi zəngləri oğurlayıb aparması bu vandalizm siyasətinin son təzahürü oldu.
Vurğulayaq ki, bu gün Qarabağda ucalan Xudavəng, Gəncəsər, Ağoğlan, Amaras və Kiş məbədləri təkcə daş kəsəkdən ibarət tarixi abidələr deyil. Onlar Qafqaz Albaniyasının, onun zəngin dövlətçilik şüurunun və Azərbaycan xalqının qədim mədəni kimliyinin canlı şahidləridir. Tarixi saxtalaşdırmaq cəhdlərinə baxmayaraq, daşların üzərindəki silinməz alban izləri və tarixi həqiqətlər bu gün də öz sözünü deməkdədir.
E.Rüstəmli
“AzPolitika.info”
