Cənubi Qafqazda son iki onillikdə baş verən geosiyasi və hərbi-texniki transformasiyaların bəlkə də ən əyani göstəricilərindən biri Azərbaycan Beynəlxalq Müdafiə Sərgisi – ADEX-dir.
Bu tədbir regionun müdafiə sənayesi və daxili təhlükəsizlik sahəsində ən böyük ixtisaslaşmış platforması kimi formalaşıb və onun miqyası özü-özlüyündə çox şey deyir: 30-a yaxın ölkədən 270-dən çox şirkət, 45 hərbi nümayəndə heyəti. Lakin bu rəqəmlər sərginin mahiyyətini yalnız qismən əks etdirir. ADEX-in əsl əhəmiyyəti onun sərgi zallarında deyil, bu zalların arxasında dayanan strateji məntiqdə, Azərbaycanın 20 il ərzində sıfırdan qurduğu müdafiə sənayesində və bu sənayenin ölkənin suverenliyi, təhlükəsizliyi və beynəlxalq mövqeləri üçün oynadığı roldadır. ADEX-i düzgün anlamaq üçün onu ayrıca bir tədbir kimi yox, uzun bir dövlət siyasətinin görünən zirvəsi kimi qiymətləndirmək lazımdır.
Bu siyasətin başlanğıc nöqtəsi 16 dekabr 2005-ci il tarixinə təsadüf edir. Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin yaradılması o dövr üçün adi institusional qərar kimi görünə bilərdi, lakin retrospektiv baxışda bu, ölkənin təhlükəsizlik arxitekturasını kökündən dəyişən strateji dönüş nöqtəsi idi. 2005-ci ildə Azərbaycan ərazisinin xeyli hissəsi işğal altında idi, ordu demək olar ki, bütünlüklə xarici tədarükdən asılı idi, yerli hərbi istehsal isə praktiki olaraq mövcud deyildi. Sovet dövründən qalan bir neçə müəssisə ya dayanmış, ya da mülki profilə keçmişdi. Belə şəraitdə müstəqil müdafiə sənayesi qurmaq qərarı vermək yalnız iqtisadi hesablama deyil, gələcəyi görmə tələb edən siyasi cəsarət idi. Bu qərarın uzaqgörənliyi bugünkü dünya mənzərəsində daha aydın görünür. Avropanın bir çox dövləti, o cümlədən iqtisadi cəhətdən Azərbaycandan qat-qat güclü ölkələr, yalnız son illərdə – Ukrayna müharibəsinin, tədarük zəncirlərindəki böhranların və müttəfiqlik zəminlərindəki qeyri-müəyyənliyin təsiri altında öz müdafiə sənayelərini bərpa etmək və ya genişləndirmək barədə ciddi düşünməyə başlayıb. Azərbaycan isə bu prosesə 20 il əvvəl start verib və bu gün nəticələrini toplayır.
Sıfırdan başlayan bu prosesin nəticələri bugünkü rəqəmlərdə öz ifadəsini tapır: 1000-dən çox növ müdafiə təyinatlı məhsul istehsal olunur. Bu nomenklaturanın genişliyi diqqətəlayiqdir, snayper tüfənglərindən zirehli texnikaya, artilleriya sursatlarından pilotsuz uçuş aparatlarına, kamikadze dronlardan robot sistemlərinə və dəniz sistemlərinə qədər. Yəni söhbət hansısa dar bir sahədə ixtisaslaşmadan yox, müasir ordunun tələbatının əsas hissəsini əhatə edən çoxşaxəli istehsal bazasından gedir. Xüsusilə pilotsuz sistemlər və kamikadze dronlar sahəsindəki inkişaf müasir müharibənin texnoloji xarakterini düzgün oxumaq bacarığından xəbər verir. Dünya hərbi düşüncəsinin son illərdə üzərində dayandığı əsas mövzu (ucuz, kütləvi, yüksək dəqiqlikli pilotsuz vasitələrin klassik ağır texnikanı sıradan çıxarmaq qabiliyyəti) Azərbaycanın istehsal prioritetlərində əvvəlcədən öz yerini tutub.
2023-cü ildə “Azərsilah” Müdafiə Sənaye Holdinqinin yaradılması bu prosesin növbəti keyfiyyət mərhələsidir. Nazirlik formatı sənayenin qurulması və dövlət nəzarəti dövrü üçün adekvat idi, lakin sektor yetkinləşdikcə ona daha çevik, kommersiya məntiqi ilə işləyən, beynəlxalq tərəfdaşlarla korporativ dildə danışa bilən struktur lazım idi. Holdinq modeli dünyada müdafiə sənayesinin idarə olunmasında qəbul edilmiş yanaşmadır və Azərbaycanın bu modelə keçməsi sektorun idarəçilik baxımından da beynəlxalq standartlara yaxınlaşmasını göstərir. Bu, həm birgə müəssisələrin yaradılmasını, həm texnologiya transferini, həm də ixrac müqavilələrinin bağlanmasını sürətləndirən amildir.
Müdafiə sənayesinin yaradılması qərarının mahiyyətcə iqtisadi deyil, strateji olduğunu xüsusi vurğulamaq lazımdır. Əlbəttə, iqtisadi ölçü də mövcuddur: iş yerləri, texnoloji baza, əlavə dəyər, valyuta gəlirləri. Lakin əsas motivasiya başqa idi: xarici asılılığın azaldılması, ordunun ehtiyaclarının yerli istehsalla təminatı və ixrac potensialının yaradılması. Silah tədarükü heç vaxt sırf ticarət olmayıb, o həmişə siyasi alətdir. Silah satan dövlət alıcı dövlətin xarici siyasətinə təsir imkanı əldə edir, böhran anında tədarükü dayandıra, ehtiyat hissələrini bloklaya, təmir və modernizasiyanı şərtləndirə bilər. Öz müdafiə sənayesinə malik olmaq isə bu asılılıq zəncirini qırmaq deməkdir. Müasir dünyada geosiyasi qeyri-sabitlik, sanksiya rejimləri, embarqolar və müttəfiqlik münasibətlərinin dəyişkənliyi şəraitində bu amil dövlət suverenliyinin və təhlükəsizliyinin əsas təminatlarından birinə çevrilib. Son illərdə bir çox ölkənin kritik anda lazım olan silahı ala bilməməsi, tədarüklərin siyasi şərtlərlə uzadılması və ya ləğv edilməsi bu tezisi təsdiqləyən çoxsaylı nümunələr yaradıb.
Bu kontekstdə əks-fərziyyə üzərində düşünmək faydalıdır: əgər 2005-ci ildə bu addım atılmasaydı, Azərbaycan bu gün harada olardı? Cavab kifayət qədər aydındır. Ölkə xarici silah tədarükündən tam asılı qalardı və bu asılılıq həm qiymət, həm keyfiyyət, həm də vaxt baxımından xarici tədarükçülərin iradəsinə tabe olardı. Ordunun modernləşməsi ləngiyərdi, çünki hər yeni sistem üçün xarici bazara müraciət etmək, uzun danışıqlar aparmaq və siyasi şərtləri qəbul etmək lazım gələrdi. Texnoloji üstünlük əldə etmək, xüsusən pilotsuz sistemlər kimi sürətlə dəyişən sahələrdə, praktiki olaraq mümkünsüz olardı, çünki ən müasir texnologiyalar heç vaxt tam şəkildə satılmır. Ölkənin maliyyə resurslarının bir hissəsi daim xaricə axardı və bu vəsait yerli iqtisadiyyatda multiplikator effekti yaratmazdı. Yerli istehsal, iş yerləri, mühəndis kadrları və texnoloji baza formalaşmazdı, mühəndis məktəbi, sınaq poliqonları, istehsal mədəniyyəti kimi illər tələb edən infrastruktur yaranmazdı. Ən əsası isə, 2020-ci il Vətən müharibəsində Azərbaycan Ordusu tamamilə fərqli şəraitdə vuruşmalı olardı.
Məhz Vətən müharibəsi yerli müdafiə sənayesi üçün həqiqət anı oldu. Yerli istehsal olan sursat, pilotsuz uçuş aparatları, zirehli texnika elementləri və digər sistemlər laboratoriya şəraitində deyil, real döyüş meydanında sınaqdan keçdi və qələbəyə töhfə verdi. Bunun əhəmiyyəti bir neçə müstəvidə qiymətləndirilməlidir. Birincisi, hərbi müstəvidir. Ordunun sursat və texnika ilə fasiləsiz təminatı xarici tədarükçülərdən asılı olmadı, bu isə əməliyyat planlaşdırılmasında sərbəstlik verdi. İkincisi, texnoloji müstəvidir. Real döyüş təcrübəsi istehsalçılar üçün əvəzsiz məlumat bazasıdır. Hansı sistem hansı şəraitdə necə işlədi, hansı çatışmazlıqlar üzə çıxdı, hansı təkmilləşdirmələr tələb olunur. Bu suallara cavabı yalnız real əməliyyatlar verə bilər. Dünyanın aparıcı silah istehsalçıları öz məhsullarını “döyüşdə sınanmış” etiketi ilə təqdim etməyi ona görə əhəmiyyətli sayırlar ki, bu etiket poliqon nəticələrindən qat-qat inandırıcıdır. Üçüncüsü, kommersiya müstəvisində: real hərbi əməliyyatlarda effektivliyini sübut etmiş məhsulların ixrac potensialı kəskin artır, çünki potensial alıcılar kağız üzərindəki göstəricilərə deyil, nəticələrə baxırlar. Azərbaycan müdafiə sənayesi bu baxımdan dünyada az sayda ölkənin malik olduğu üstünlüyə – öz məhsullarının uğurlu döyüş tarixçəsinə sahibdir.
Bu gün Azərbaycan yalnız daxili tələbatı ödəmir, həm də silah və hərbi texnika ixrac edən ölkəyə çevrilib və “Made in Azerbaijan” brendi 30-dan çox ölkənin bazarında tanınır. Bu, xam mal ixrac edən iqtisadiyyatdan yüksək texnoloji məhsul ixrac edən iqtisadiyyata keçidin ən çətin və ən nüfuzlu formalarından biridir, çünki silah bazarı dünyada ən qapalı, ən rəqabətli və ən siyasiləşmiş bazardır. Bu bazara daxil olmaq və orada mövqe tutmaq yalnız məhsulun keyfiyyəti ilə yox, ölkənin beynəlxalq etibarı ilə də bağlıdır. Burada Azərbaycanın ixrac siyasətindəki prinsipial yanaşma xüsusi əhəmiyyət kəsb edir: beynəlxalq öhdəliklərə, sanksiya rejimlərinə və ixrac nəzarəti mexanizmlərinə ciddi riayət olunması. Bu, sadəcə hüquqi formallıq deyil, uzunmüddətli strategiyadır. Silah ixracında məsuliyyətli davranan dövlət tərəfdaşları üçün proqnozlaşdırıla bilən və etibarlı subyektə çevrilir, texnologiya transferi və birgə istehsal üçün qapılar açılır, sanksiya risklərindən qorunur. Qısamüddətli mənfəət naminə bu prinsipləri pozan ölkələrin uzunmüddətli perspektivdə bazardan sıxışdırıldığı çoxsaylı nümunələr mövcuddur. Azərbaycanın bu sahədə seçdiyi yol məhz etibarlı tərəfdaş imicini möhkəmləndirməyə və uzunmüddətli əməkdaşlığa yönəlib.
Bütün bu fonda ADEX-in rolu tam aydınlığı ilə görünür. Sərgi yalnız silah və texnikanın nümayiş meydanı deyil, çoxfunksiyalı platformadır: burada müqavilələr bağlanır, təcrübə mübadiləsi aparılır, regional bazarın konkret tələblərinə uyğun məhsullar müzakirə edilir və təkmilləşdirilir. İştirakçılar üçün ADEX Azərbaycanın hərbi rəhbərliyi və qlobal müdafiə ictimaiyyəti ilə birbaşa görüş imkanıdır. Bu isə müdafiə sənayesi kimi şəxsi etimad və dövlətlərarası münasibətlərin həlledici rol oynadığı sahədə ölçüyəgəlməz dəyərdir. Azərbaycan üçün isə ADEX öz müdafiə sənayesi potensialını dünyaya nümayiş etdirən strateji vitrindir. Yerli istehsalçıların dünyanın aparıcı şirkətləri ilə eyni zalda, eyni standartlarla təqdim olunması həm rəqabət qabiliyyətinin göstəricisi, həm də potensial alıcılar üçün siqnaldır.
ADEX-in Azərbaycanın milli brendinə çevrilməsi prosesi bu baxımdan təbii nəticədir. Dünyada bir neçə müdafiə sərgisi var ki, onların adı keçirildiyi ölkə ilə sinonimə çevrilib və hər biri öz regionunun hərbi-texniki əməkdaşlıq mərkəzi kimi çıxış edir. ADEX Cənubi Qafqaz və daha geniş region üçün bu funksiyanı yerinə yetirir və bununla Azərbaycanı regionda hərbi-texniki əməkdaşlığın təbii mərkəzinə çevirir. Bu mərkəz statusu ölkənin coğrafi mövqeyi, enerji və nəqliyyat dəhlizlərindəki rolu ilə birləşərək Azərbaycanın regional çəkisini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Yəni ADEX yalnız müdafiə sənayesi tədbiri deyil, ölkənin geosiyasi mövqelərini gücləndirən diplomatiya alətidir. Hərbi nümayəndə heyətlərinin Bakıya gəlməsi, burada ikitərəfli görüşlərin keçirilməsi, regional təhlükəsizlik məsələlərinin müzakirəsi sərginin çərçivəsini kommersiyadan çox-çox kənara çıxarır.
Nəticə etibarilə, ADEX-i 2005-ci ildə atılan addımdan ayrı təsəvvür etmək mümkün deyil. Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin yaradılması ilə başlayan, minlərlə mühəndisin, texnikin və fəhlənin əməyi ilə formalaşan, Vətən müharibəsində sınaqdan çıxan, “Azərsilah” Holdinqi ilə yeni idarəçilik mərhələsinə qədəm qoyan və 30-dan çox ölkəyə ixrac səviyyəsinə çatan müdafiə sənayesi bu gün ADEX-də dünyaya təqdim olunur. Bu, ardıcıl, sistemli və uzaqgörən dövlət siyasətinin nəticəsidir. Bir çox ölkənin indi başlamağa çalışdığı prosesi Azərbaycan 20 il əvvəl başlamış və artıq nəticələrini əldə edib. Müasir dünyanın reallıqları – müharibələr, sanksiyalar, tədarük böhranları, müttəfiqliklərin dəyişkənliyi göstərir ki, öz müdafiə sənayesinə malik olmaq lüks deyil, zərurətdir. Azərbaycan bu zərurəti vaxtında dərk edib, ona uyğun hərəkət edib və bugün həm öz təhlükəsizliyini öz əlləri ilə təmin edən, həm də bu sahədə regional lider və etibarlı beynəlxalq tərəfdaş kimi tanınan dövlətə çevrilib. ADEX bu uğur hekayəsinin ən görünən simvoludur.
