Cəmiyyətin Falçı Tələsi: Çarəsizlikdən Doğan Milyonluq Fırıldaqçılığın Pərdəarxası
Milyonluq Yalanlar Bazarı: Hüquq-Mühafizə Orqanlarının Əməliyyatlarına Baxmayaraq, İnsanlar Niyə Hələ də Falçılara İnanır?
Azərbaycanda hüquq-mühafizə orqanlarının dəfələrlə keçirdiyi uğurlu əməliyyatlara, mətbuatda yayımlanan şok ifşa videolarına və məhkəmə zallarından gələn ağır həbs xəbərlərinə baxmayaraq, cəmiyyətdə falçılıq və baxıcılıq bəlası hələ də aktual olaraq qalmaqdadır.
Son dövrlərdə sadə vətəndaşların öz çətinliklə qazandıqları minlərlə manat pulu, evini, qızıllarını könüllü şəkildə bu cür fırıldaqçılara "yedirtməsi" faktları intellektual səviyyəsindən asılı olmayaraq hər kəsi eyni sual ətrafında düşündürür: Biz niyə bu tələyə bu qədər asanlıqla düşürük? Elmin, tibbin və texnologiyanın bu qədər inkişaf etdiyi bir dövrdə insanları fırıldaqçıların qurbanına çevirən gizli qüvvə nədir?
Məsələnin kökünə sosioloji və psixoloji prizmadan yanaşdıqda aydın olur ki, falçılar əslində gələcəyi deyil, insan psixologiyasının ən zəif və qaranlıq nöqtələrini oxumağı bacaran manipulyasiya ustalarıdır. Bu fırıldaqçıların ən çox istifadə etdiyi metod elmdə "Barnum effekti" adlanan fenomendir.
Onlar yanlarına gələn qurbanlara hər bir insanın həyatında baş verə biləcək ümumi, dumanlı və standart ifadələr təqdim edirlər. "Sənin daxilində böyük bir sıxıntı var", "Yaxın çevrəndə sənə quyu qazan bir qadın görünür" kimi cümlələr vasitəsilə çarəsiz insan dərhal bu yalanları öz həyatı ilə eyniləşdirir. Həyatının ən ağır böhran dövrünü (boşanma, ağır xəstəlik, işsizlik və ya borc dərdi) yaşayan vətəndaş isə qarşısındakı şəxsin fövqəltəbii gücə malik olduğuna inanaraq məntiqini tamamilə dövrədən çıxarır.
Digər bir mühüm faktor isə cəmiyyətdə formalaşmış "sehrli və sürətli həll" axtarışıdır. Problemləri elmi, tibbi və ya hüquqi yollarla həll etmək aylarla vaxt, böyük iradə və zəhmət tələb edir. Müəyyən bir qrup insan isə çətinliklərdən heç bir əmək sərf etmədən, sadəcə bir "dua", "tilsim açmaq" və ya "cadu təmizləmək" vasitəsilə dərhal qurtulmaq istəyir. Falçılar insanlara gələcəyi deyil, onların eşitmək istədikləri şirin yalanları satırlar. Vətəndaş əslində pulu fala deyil, aldığı müvəqqəti təsəlli və ümid hissinə görə ödəyir.
Ən təhlükəli məqam isə qorxu mexanizminin işə salınmasıdır. Fırıldaqçı baxıcılar qarşılarındakı şəxsi tamamilə itaət altına almaq üçün "üzərinizdə ölüm tilsimi var", "övladın yaxın günlərdə bədbəxt hadisə ilə üzləşəcək" kimi qorxu toxumları səpirlər. Qorxu hissi insanın analitik təfəkkürünü iflic etdiyi üçün vətəndaş ailəsini qorumaq instinkti ilə əlindəki sonuncu əmlakı belə satıb falçıya daşıyır və bu çirkin biznesin böyük bir çarxına çevrilir.
Nəticə etibarilə, falçılıq fırıldağı ilə mübarizə yalnız polis əməliyyatları ilə məhdudlaşmamalı, cəmiyyətin maariflənməsi müstəvisinə keçirilməlidir. Bizlər dərk etməliyik ki, heç bir kənar qüvvə insanın taleyini bir neçə daşla və ya dumanlı cümlələrlə dəyişmək gücünə malik deyil. Çarəni xurafatda yox, elmdə, məntiqdə və hüquqda axtarmaq həm maddi, həm də mənəvi varlığımızı qorumağın yeganə yoludur. Bu sosial yaraya qarşı hər birimiz ayıq-sayıq olmalı, ətrafımızdakı insanların bu təhlükəli tələyə düşməsinin qarşısını birgə almalıyıq.
Aidə Tofiqqızı
