Müasir dövrdə kreditlər cəmiyyətin gündəlik həyatının, demək olar ki, ayrılmaz bir hissəsinə çevrilib. Ev təmirindən tutmuş məişət texnikasının alınmasına, mikrobiznesin qurulmasından fərdi ehtiyacların qarşılanmasına qədər hər birimiz bu və ya digər şəkildə bank məhsullarına müraciət edirik. Lakin hər dəfə kredit şərtləri ilə tanış olduqda cəmiyyəti eyni bir sual düşündürür:
Azərbaycanda kredit faizləri regional və qlobal miqyasla müqayisədə niyə bu qədər yüksəkdir? Hətta ölkə banklarının faiz gəlirlərinin milyardlarla manata çatdığı bir dövrdə faiz dərəcələrinin niyə enməməsi haqlı müzakirələrə səbəb olur. Bu vəziyyəti anlamaq üçün bank sektorunun daxili mexanizmlərinə və görünməyən iqtisadi səbəblərinə nəzər salmaq lazımdır.
1. "Məhsulun" maya dəyəri: Bank pulu haradan və neçəyə alır?
Hər bir ticarət obyekti kimi, bank da satdığı məhsulu (yəni pulu) əvvəlcə haradansa əldə etməlidir. İnkişaf etmiş ölkələrdə banklar xarici bazarlardan və ya böyük fondlardan çox ucuz və uzunmüddətli maliyyə resursları cəlb edə bilirlər. Bizim bankların isə xarici bazarlara çıxışı məhduddur. Onların əsas donorları elə vətəndaşların özləridir, yəni daxili depozitlər. Bu gün banklar manat əmanətlərini əhalidən təxminən 10–12% dərəcəsi ilə qəbul edirlər. Cəlb olunan pulun üzərinə bankın inzibati xərcləri, işçi maaşları, texnoloji təminat və rəsmi ehtiyat tələbləri gəldikdə, həmin vəsaitin banka olan ilkin maya dəyəri artıq ikirəqəmli faizlərə (təxminən 13-14%-ə) yüksəlir. Təbii ki, maya dəyəri bu qədər baha olan vəsait vətəndaşa ucuz faizlə təklif edilə bilməz.
Hər bir ticarət obyekti kimi, bank da satdığı məhsulu (yəni pulu) əvvəlcə haradansa əldə etməlidir. İnkişaf etmiş ölkələrdə banklar xarici bazarlardan və ya böyük fondlardan çox ucuz və uzunmüddətli maliyyə resursları cəlb edə bilirlər. Bizim bankların isə xarici bazarlara çıxışı məhduddur. Onların əsas donorları elə vətəndaşların özləridir, yəni daxili depozitlər. Bu gün banklar manat əmanətlərini əhalidən təxminən 10–12% dərəcəsi ilə qəbul edirlər. Cəlb olunan pulun üzərinə bankın inzibati xərcləri, işçi maaşları, texnoloji təminat və rəsmi ehtiyat tələbləri gəldikdə, həmin vəsaitin banka olan ilkin maya dəyəri artıq ikirəqəmli faizlərə (təxminən 13-14%-ə) yüksəlir. Təbii ki, maya dəyəri bu qədər baha olan vəsait vətəndaşa ucuz faizlə təklif edilə bilməz.
2. Ən böyük problem: Kredit riskləri və təminat məsələsi
Faizlərin yuxarı olmasında digər həlledici amil yüksək risk marjasıdır. İqtisadi ekspertlərin də tez-tez vurğuladığı kimi, borcun vaxtında və tam şəkildə geri qaytarılmaması ehtimalı artdıqca, bank mütləq şəkildə özünü sığortalamağa çalışır. Xüsusilə heç bir girov tələb olunmayan təminatsız istehlak kreditləri bank üçün böyük risk daşıyır. İnflyasiya şəraitində bəzi vətəndaşların işini itirməsi və ya gəlirlərinin plansız azalması səbəbindən yaranan problemli kreditlər bank sektorunda ciddi itkilərə yol açır. Banklar isə bu "qayıtmayan pulların" vurduğu zərəri fəaliyyətdə olan digər kreditlərin faiz dərəcələrini yüksək saxlamaqla kompensasiya etməyə məcbur olurlar.
Faizlərin yuxarı olmasında digər həlledici amil yüksək risk marjasıdır. İqtisadi ekspertlərin də tez-tez vurğuladığı kimi, borcun vaxtında və tam şəkildə geri qaytarılmaması ehtimalı artdıqca, bank mütləq şəkildə özünü sığortalamağa çalışır. Xüsusilə heç bir girov tələb olunmayan təminatsız istehlak kreditləri bank üçün böyük risk daşıyır. İnflyasiya şəraitində bəzi vətəndaşların işini itirməsi və ya gəlirlərinin plansız azalması səbəbindən yaranan problemli kreditlər bank sektorunda ciddi itkilərə yol açır. Banklar isə bu "qayıtmayan pulların" vurduğu zərəri fəaliyyətdə olan digər kreditlərin faiz dərəcələrini yüksək saxlamaqla kompensasiya etməyə məcbur olurlar.
3. Uçot dərəcəsi və avtomatik tənzimlənmənin olmaması
Bəzən elə təəssürat yaranır ki, Mərkəzi Bankın uçot dərəcəsini (məsələn, hazırda 6.5% səviyyəsində) aşağı saxlaması dərhal kreditləri də ucuzlaşdırmalıdır. Lakin real iqtisadiyyatda bu mexanizm birbaşa işləmir. Uçot dərəcəsinin sabit qalması gələcək üçün müsbət gözləntilər yaratsa da, bankların vətəndaşlardan topladığı depozitlərin qiyməti və ümumi bazar rəqabəti dəyişməyənə qədər faizlərin sürətlə aşağı düşməsi real görünmür.
Bəzən elə təəssürat yaranır ki, Mərkəzi Bankın uçot dərəcəsini (məsələn, hazırda 6.5% səviyyəsində) aşağı saxlaması dərhal kreditləri də ucuzlaşdırmalıdır. Lakin real iqtisadiyyatda bu mexanizm birbaşa işləmir. Uçot dərəcəsinin sabit qalması gələcək üçün müsbət gözləntilər yaratsa da, bankların vətəndaşlardan topladığı depozitlərin qiyməti və ümumi bazar rəqabəti dəyişməyənə qədər faizlərin sürətlə aşağı düşməsi real görünmür.
Nəticə olaraq nə etməli?
Kredit faizlərinin aşağı düşməsi birtərəfli qərarlarla deyil, kompleks yanaşma ilə mümkündür. Bunun üçün banklar arasında sağlam rəqabət daha da güclənməli, rəqəmsal bankçılıq xidmətləri vasitəsilə bankların əməliyyat xərcləri minimuma endirilməlidir. Eyni zamanda, cəmiyyətdə maliyyə savadlılığının artması və hər bir vətəndaşın öz borclanma öhdəliyinə məsuliyyətlə yanaşması problemli kreditlərin həcmini azalda bilər. Risk faktorunun və resurs xərclərinin paralel şəkildə aşağı düşməsi, gələcəkdə həm biznes, həm də istehlakçılar üçün daha əlçatan və ədalətli faiz dərəcələrinin formalaşmasına zəmin yaradacaq.
Kredit faizlərinin aşağı düşməsi birtərəfli qərarlarla deyil, kompleks yanaşma ilə mümkündür. Bunun üçün banklar arasında sağlam rəqabət daha da güclənməli, rəqəmsal bankçılıq xidmətləri vasitəsilə bankların əməliyyat xərcləri minimuma endirilməlidir. Eyni zamanda, cəmiyyətdə maliyyə savadlılığının artması və hər bir vətəndaşın öz borclanma öhdəliyinə məsuliyyətlə yanaşması problemli kreditlərin həcmini azalda bilər. Risk faktorunun və resurs xərclərinin paralel şəkildə aşağı düşməsi, gələcəkdə həm biznes, həm də istehlakçılar üçün daha əlçatan və ədalətli faiz dərəcələrinin formalaşmasına zəmin yaradacaq.
Aidə Tofiqqızı
