İranın 14 vətəndaşının Azərbaycanda arzuolunmaz şəxs elan edilməsinə göstərdiyi reaksiya Bakı–Tehran münasibətlərində prinsipial ziddiyyətləri yenidən üzə çıxarıb. İran Xarici İşlər Nazirliyi qərarı dostluq münasibətlərinə uyğun hesab etmir. Lakin Tehranın etirazında diqqəti çəkən məqam Azərbaycanın təhlükəsizlik narahatlıqlarının mahiyyətinə toxunulmamasıdır.
İran tərəfi həmin şəxslərin diplomatik status daşımamasını və Azərbaycanda yaşamamasını əsas arqument kimi təqdim edir. Halbuki dövlətin əcnəbilərin ölkəyə girişini məhdudlaşdırmaq səlahiyyəti onların diplomatik mənsubiyyəti ilə müəyyənləşmir. Burada həlledici məsələ konkret şəxslərin fəaliyyətinin təhlükəsizlik baxımından hansı risklər yaratmasıdır.
Siyasi ritorika, yoxsa təhlükəsizliyə müdaxilə?
Məsələnin ən mübahisəli tərəfi siyasi tənqidlə başqa dövlətin daxili sabitliyinə yönələn çağırışların eyniləşdirilməsidir. Hakimiyyətin fəaliyyətini tənqid etmək bir məsələdir, onun qeyri-konstitusion yollarla dəyişdirilməsini təşviq etmək isə tamamilə başqa.
Xüsusilə dövlət institutları ilə əlaqəli şəxslərin qonşu ölkəyə qarşı davamlı sərt ritorikası Tehranın siyasi məsuliyyətini gündəmə gətirir. Bu çıxışların hamısının vahid mərkəzdən idarə olunduğunu söyləmək üçün konkret sübutlar tələb edilsə də, onların siyasi mühitdən tamamilə asılı olmayan fərdi təşəbbüslər kimi təqdim edilməsi də inandırıcı görünmür.
İranda siyasi müxalifətə, müstəqil jurnalistikaya və ictimai etirazlara tətbiq edilən sərt məhdudiyyətlər fonunda Azərbaycana yönəlmiş radikal çağırışlara münasibət xüsusi diqqət doğurur. Öz daxilində siyasi ifadəyə ciddi nəzarət edən sistemin xaricə ünvanlanan aqressiv bəyanatları adi fikir müxtəlifliyi kimi qəbul etməsi prinsipial uyğunsuzluq yaradır.
Diplomatik narazılıq qarşılıqlı etimadı əvəz edə bilərmi?
İran səfirliyinin Azərbaycan QHT-lərinin müraciətinə münasibəti də diplomatik davranış baxımından suallar yaradıb. Məktubların məhv edilməsi barədə ifadələrin rəsmi cavabda yer alması konstruktiv dialoqa uyğun yanaşma təsiri bağışlamır. Diplomatiyanın vəzifəsi mübahisələri dərinləşdirmək deyil, onları idarə etməkdir.
Tehranın mövqeyində başqa bir ziddiyyət də görünür. İran öz təhlükəsizlik maraqlarına həssas yanaşdığı halda, Azərbaycanın analoji hüququndan istifadəsini siyasi narazılıq predmetinə çevirir. Halbuki beynəlxalq münasibətlərdə suverenlik prinsipi bütün dövlətlər üçün eyni məna daşımalıdır.
Azərbaycanla İranın münasibətləri qarşılıqlı hörmət və daxili işlərə müdaxilə etməmək prinsiplərinə əsaslanmalıdır. Bu prinsiplər yalnız rəsmi bəyanatlarda deyil, dövlətlərin öz siyasi və informasiya məkanlarında qonşularına münasibətində də əksini tapmalıdır.
Tehranın etirazı Bakının qərarına siyasi münasibət ifadə edə bilər, lakin onun təhlükəsizlik maraqlarını ikinci plana keçirmir. İkitərəfli münasibətlərdə etimadın bərpası üçün əsas şərt İranın Azərbaycanın suverenliyinə yönələn radikal çağırışlara münasibətdə daha aydın və məsuliyyətli mövqe nümayiş etdirməsidir.
