Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı – ŞƏT ərazi, əhali və geosiyasi əhatə baxımından dünyanın ən böyük regional birliklərindən biridir. Çin, Rusiya, Hindistan, Pakistan və İran kimi mühüm güc mərkəzlərini, eləcə də Mərkəzi Asiya dövlətlərini eyni masa arxasında birləşdirən təşkilatın fəaliyyət sahəsi yalnız təhlükəsizliklə məhdudlaşmır. ŞƏT-in gündəliyinə terrorizm və ekstremizmlə mübarizə ilə yanaşı, ticarət, nəqliyyat, enerji, rəqəmsallaşma, kənd təsərrüfatı, ətraf mühit, təhsil, turizm və mədəni əməkdaşlıq daxildir.
Təşkilatı bəzən “Şərqin NATO-su” və ya Qərbə qarşı yaradılmış hərbi blok kimi təqdim edirlər. Ancaq bu müqayisə ŞƏT-in hüquqi və institusional mahiyyətini tam əks etdirmir. ŞƏT-in vahid ordusu, ortaq hərbi komandanlığı və üzvlərdən birinə hücum zamanı digərlərinin avtomatik hərbi yardım göstərməsini nəzərdə tutan kollektiv müdafiə öhdəliyi yoxdur. O, həm də Avropa İttifaqı tipli fövqəlmilli birlik, gömrük ittifaqı və ya vahid iqtisadi bazar deyil.
ŞƏT müxtəlif siyasi sistemlərə, iqtisadi imkanlara və xarici siyasət prioritetlərinə malik dövlətlərin ortaq maraqlarını uzlaşdırmağa çalışan hökumətlərarası Avrasiya platformasıdır. Təşkilatın əsas gücü dünyanın ən böyük dövlətlərindən bəzilərini davamlı siyasi dialoq, təhlükəsizlik əməkdaşlığı və iqtisadi əlaqələr çərçivəsində bir araya gətirməsidir. Onun əsas məhdudiyyəti də məhz bu müxtəliflikdən, üzvlər arasındakı rəqabətdən və qərarların yalnız konsensus əsasında qəbul olunmasından irəli gəlir.
ŞƏT necə yarandı?
ŞƏT-in tarixi 1996-cı ildə Çin, Rusiya, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Tacikistanın yaratdığı “Şanxay beşliyi” ilə başlayır. Bu formatın ilkin məqsədi keçmiş sovet–Çin sərhədi boyunca hərbi gərginliyi azaltmaq, sərhəd bölgələrində silahlı qüvvələrin sayını məhdudlaşdırmaq, qarşılıqlı etimadı gücləndirmək və mübahisələrin qarşısını almaq idi.
Sovet İttifaqının dağılmasından sonra Mərkəzi Asiyada yeni müstəqil dövlətlərin meydana çıxması sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi və regional təhlükəsizliyin qorunması məsələlərini aktuallaşdırmışdı. “Şanxay beşliyi” əvvəlcə məhz bu ehtiyaclara cavab verən məsləhətləşmə mexanizmi kimi formalaşdı.
Özbəkistanın prosesə qoşulmasından sonra altı dövlət 15 iyun 2001-ci ildə Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatını təsis etdi. Təşkilatın Nizamnaməsi 7 iyun 2002-ci ildə imzalandı və 19 sentyabr 2003-cü ildə qüvvəyə mindi. Bununla ŞƏT daimi orqanlara, qərar mexanizmlərinə və müəyyən edilmiş fəaliyyət istiqamətlərinə malik beynəlxalq təşkilata çevrildi.
ŞƏT-in siyasi fəlsəfəsi “Şanxay ruhu” anlayışı ilə ifadə olunur. Bu anlayış qarşılıqlı etimad, qarşılıqlı fayda, bərabərlik, məsləhətləşmə, mədəni müxtəlifliyə hörmət və ortaq inkişaf prinsiplərini birləşdirir. Suverenlik, ərazi bütövlüyü və daxili işlərə qarışmamaq təşkilatın rəsmi sənədlərində xüsusi yer tutur.
ŞƏT özünü üçüncü ölkəyə və ya başqa beynəlxalq təşkilata qarşı yaradılmış birlik kimi müəyyənləşdirmir. Bununla belə, təşkilat çoxqütblü dünya düzənini, BMT-nin mərkəzi rolunu, dövlətlərin müstəqil inkişaf modeli seçmək hüququnu və beynəlxalq münasibətlərdə birtərəfli təzyiq vasitələrinin məhdudlaşdırılmasını müdafiə edən siyasi platformaya çevrilib.
Təşkilata hansı dövlətlər daxildir?
ŞƏT-in hazırda on tamhüquqlu üzvü var: Çin, Rusiya, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Özbəkistan, Hindistan, Pakistan, İran və Belarus.
Çin, Rusiya, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan və Özbəkistan təşkilatın təsisçi dövlətləridir. Hindistan və Pakistan 2017-ci ildə, İran 2023-cü ildə, Belarus isə 2024-cü ildə tamhüquqlu üzv olub. Son genişlənmələr nəticəsində ŞƏT-in coğrafiyası Mərkəzi Asiyadan Cənubi Asiyaya, Şərqi Avropaya və Yaxın Şərqə qədər böyüyüb.
Əfqanıstan və Monqolustan müşahidəçi dövlət statusunu saxlayır. Azərbaycan, Türkiyə, Ermənistan, Bəhreyn, Misir, Kamboca, Qətər, Küveyt, Laos, Maldiv Respublikası, Myanma, Nepal, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Səudiyyə Ərəbistanı və Şri-Lanka isə dialoq tərəfdaşıdır.
Beləliklə, ŞƏT müxtəlif hüquqi statuslarla ümumilikdə 27 ölkəni əhatə edir. On tamhüquqlu üzvün ərazisi təxminən 36 milyon kvadratkilometr, ümumi əhalisi isə 3,4 milyard nəfərdən çoxdur. Bu məkan dünya ümumi daxili məhsulunun təxminən dörddəbirini və beynəlxalq ticarətin 15 faizdən çoxunu təmsil edir.
Çin və Hindistan kimi böyük iqtisadiyyatların, Rusiya və İran kimi mühüm enerji istehsalçılarının, nüvə silahına malik dörd dövlətin və əsas kontinental nəqliyyat xətləri üzərində yerləşən Mərkəzi Asiya ölkələrinin eyni təşkilatda təmsil olunması ŞƏT-ə ciddi geosiyasi çəki qazandırır.
2025-ci il Tiencin sammitində müşahidəçi və dialoq tərəfdaşı kateqoriyalarının vahid “ŞƏT tərəfdaşı” statusunda birləşdirilməsi barədə qərar qəbul olunub. Lakin bu dəyişiklik təşkilatın hüquqi sənədlərinin yenilənməsini tələb edir. Proses tam başa çatmadığı üçün əvvəlki müşahidəçi və dialoq tərəfdaşı statusları 2026-cı ilin avqustuna qədər qüvvədə qalır.
ŞƏT necə idarə olunur?
ŞƏT dövlətüstü qurum deyil. Təşkilatın Katibliyi üzv dövlətlərin hökumətlərinə məcburi göstəriş verə və onların milli siyasətini müəyyənləşdirə bilməz. ŞƏT çərçivəsində qəbul olunan qərarların həyata keçirilməsi üzv ölkələrin hökumətlərindən və milli qanunvericiliyindən asılıdır.
Təşkilatın ali qərarverici orqanı Dövlət Başçıları Şurasıdır. Şura adətən ildə bir dəfə toplaşır və ŞƏT-in əsas siyasi prioritetlərini, inkişaf istiqamətlərini, beynəlxalq məsələlər üzrə mövqeyini və yeni üzvlərin qəbulunu müəyyənləşdirir.
Hökumət Başçıları Şurası iqtisadi əməkdaşlıq, praktiki layihələr və büdcə məsələlərinə baxır. Xarici İşlər Nazirləri Şurası siyasi-diplomatik koordinasiyanı həyata keçirir və dövlət başçılarının sammitinə təqdim olunacaq sənədləri hazırlayır. Milli Koordinatorlar Şurası isə təşkilat daxilində gündəlik əlaqələndirməni təmin edir.
Bundan əlavə, müdafiə, təhlükəsizlik, daxili işlər, iqtisadiyyat, nəqliyyat, energetika, kənd təsərrüfatı, gömrük, təhsil, elm, mədəniyyət, səhiyyə, turizm, ətraf mühit və fövqəladə hallar üzrə nazirlər və ekspertlər səviyyəsində əməkdaşlıq mexanizmləri fəaliyyət göstərir.
ŞƏT-in iki daimi orqanı var. Pekində yerləşən Katiblik təşkilati, inzibati və diplomatik fəaliyyəti təmin edir. Daşkənddə fəaliyyət göstərən Regional Antiterror Strukturu – RATS isə təhlükəsizlik qurumları arasında məlumat mübadiləsi və birgə tədbirlərin əlaqələndirilməsi ilə məşğul olur. Təşkilatın rəsmi iş dilləri Çin və rus dilləridir.
ŞƏT-də qərarlar səs çoxluğu ilə deyil, konsensus əsasında qəbul olunur. Üzvlərdən biri qərara etiraz edərsə, həmin sənəd qəbul edilmir. Bu qayda kiçik dövlətlərə də formal olaraq böyük güclərlə bərabər söz haqqı verir. Digər tərəfdən, üzvlər arasındakı fikir ayrılıqları qərarların qəbulunu ləngidə və sənədlərin daha ümumi ifadələrlə məhdudlaşmasına səbəb ola bilər.
Təhlükəsizlik ŞƏT-in fəaliyyətində hansı yeri tutur?
Təhlükəsizlik ŞƏT-in ən qədim və ən inkişaf etmiş fəaliyyət istiqamətidir. Təşkilatın ilkin sənədlərində terrorizm, separatizm və ekstremizm “üç şər” kimi müəyyənləşdirilib.
Sonrakı illərdə ŞƏT-in təhlükəsizlik gündəliyi genişlənərək narkotik qaçaqmalçılığı, transmilli mütəşəkkil cinayətkarlıq, qanunsuz silah dövriyyəsi, sərhəd təhlükəsizliyi, radikallaşma, kibertəhdidlər və beynəlxalq informasiya təhlükəsizliyi kimi sahələri də əhatə edib.
Regional Antiterror Strukturu terror təşkilatları və təhlükəli şəxslər haqqında məlumat mübadiləsini, risklərin birgə qiymətləndirilməsini və üzv ölkələrin müvafiq qurumları arasında əlaqəni təmin edir. ŞƏT ölkələri antiterror və hərbi təlimlər keçirir, müdafiə nazirləri, təhlükəsizlik şuralarının katibləri, daxili işlər orqanları və prokurorluqlar səviyyəsində məsləhətləşirlər.
Əfqanıstandakı vəziyyət ŞƏT üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ölkədəki qeyri-sabitlik terrorçu qrupların fəaliyyəti, narkotik istehsalı, qaçaqmalçılıq, qanunsuz miqrasiya və sərhəd təhlükəsizliyi baxımından üzv dövlətlər üçün ortaq risk yaradır.
Buna baxmayaraq, ŞƏT hərbi ittifaq deyil. Üzv ölkələrdən birinə hücum baş verərsə, digər üzvlərin avtomatik hərbi yardım göstərməsi barədə hüquqi öhdəlik yoxdur. Təşkilatın vahid ordusu, ortaq hərbi komandanlığı və NATO müqaviləsinin 5-ci maddəsinə bənzər kollektiv müdafiə mexanizmi mövcud deyil.
Bu səbəbdən ŞƏT-ə üzvlük dövlətə təhlükəsizlik sahəsində məlumat, məsləhətləşmə və əməkdaşlıq imkanları verir, lakin ona avtomatik hərbi müdafiə zəmanəti qazandırmır.
ŞƏT-in iqtisadi imkanları nədən ibarətdir?
ŞƏT-in iqtisadi gündəliyinə ticarət prosedurlarının sadələşdirilməsi, gömrük əməkdaşlığı, nəqliyyat, logistika, enerji, kənd təsərrüfatı, sənaye, elektron ticarət, rəqəmsallaşma, süni intellekt, yaşıl iqtisadiyyat və investisiya daxildir.
Şərq–Qərb və Şimal–Cənub nəqliyyat marşrutlarının inkişafı, limanların və logistika mərkəzlərinin əlaqələndirilməsi, sərhəd-keçid prosedurlarının rəqəmsallaşdırılması təşkilatın iqtisadi müzakirələrində mühüm yer tutur.
ŞƏT Biznes Şurası üzv və tərəfdaş ölkələrin şirkətləri arasında əlaqələrin inkişafına xidmət edir. 2005-ci ildə yaradılmış Banklararası Konsorsium isə hökumətlərin dəstəklədiyi investisiya layihələrinin maliyyələşdirilməsini təşviq edir. Lakin bu konsorsium ayrıca fövqəlmilli bank deyil; üzv ölkələrin maliyyə institutları arasında əməkdaşlıq mexanizmidir.
ŞƏT-in öz azad ticarət zonası, vahid gömrük tarifi, ortaq valyutası və ümumi bazarı yoxdur. Təşkilat çərçivəsində razılaşdırılan layihələrin əksəriyyəti sonradan ikitərəfli və ya bir neçə maraqlı ölkənin iştirakı ilə həyata keçirilir.
Bu baxımdan ŞƏT üzvlüyü dövlətə avtomatik olaraq güzəştli kredit, sərbəst ticarət rejimi və ya böyük investisiya axını qazandırmır. Təşkilat belə razılaşmaların əldə olunması üçün siyasi platforma, institusional əlaqə və hökumətlərarası dialoq imkanı yaradır.
ŞƏT-in fəaliyyəti iqtisadiyyat və təhlükəsizliklə məhdudlaşmır. Təhsil, elm, mədəniyyət, turizm, səhiyyə, gənclər siyasəti, qadın forumları, ekologiya və fövqəladə hallar üzrə də müxtəlif əməkdaşlıq formatları mövcuddur.
ŞƏT-in büdcəsi necə formalaşır?
ŞƏT-in illik büdcəsi üzv dövlətlərin məcburi pay ödənişləri hesabına formalaşır və Hökumət Başçıları Şurası tərəfindən təsdiqlənir.
Mövcud bölgüyə əsasən, Çin və Rusiya büdcənin hər biri 17,6 faizini, Qazaxıstan 15,2 faizini, Özbəkistan 12,6 faizini, Qırğızıstan 7,6 faizini, Tacikistan 6 faizini, Hindistan və Pakistanın hər biri 5,9 faizini, İran və Belarusun hər biri isə 5,8 faizini ödəyir.
2026-cı il büdcəsi 18 noyabr 2025-ci ildə təsdiqlənib. Bununla belə, rəsmi yekun kommunikedə büdcənin ümumi məbləği ictimaiyyətə açıqlanmayıb.
Təşkilatın büdcəsi əsasən Katibliyin, Regional Antiterror Strukturunun, toplantıların və inzibati mexanizmlərin fəaliyyətinə sərf olunur. Bu vəsait böyük dəmir yolu, liman və enerji layihələrini maliyyələşdirən ümumi investisiya fondu deyil.
Dialoq tərəfdaşları təşkilata daimi üzvlük haqqı ödəmir. Onlar toplantılarda iştirakla bağlı xərclərini özləri qarşılayırlar. Konkret layihələr isə hökumətlərarası razılaşmalar, dövlət şirkətlərinin sərmayələri və bank kreditləri əsasında maliyyələşdirilir.
2025-ci ildə ŞƏT İnkişaf Bankının yaradılması barədə siyasi qərar verilib. Lakin bank 2026-cı ilin avqustuna qədər fəaliyyətə başlamayıb. Onun kapitalı, idarəetmə modeli, səs bölgüsü və maliyyələşdirmə mexanizmləri üzrə məsləhətləşmələr davam edir.
Üzvlük nə verir və ŞƏT-in məhdudiyyətləri nələrdir?
Tamhüquqlu üzv ŞƏT qərarlarının hazırlanmasında iştirak edir, konsensus mexanizmi vasitəsilə milli maraqlarını qoruya bilir, təşəbbüs irəli sürür, təşkilata sədrlik edir və bütün daimi mexanizmlərdən istifadə imkanına malik olur.
Liderlərin müntəzəm toplantıları həm də ikitərəfli problemləri müzakirə etmək, ticarət və tranzit layihələrini təqdim etmək, siyasi əlaqələri möhkəmləndirmək və beynəlxalq məsələlər üzrə dəstək axtarmaq üçün əlavə diplomatik kanal yaradır.
Müşahidəçi dövlət toplantılarda daha geniş iştirak və çıxış imkanına malik olsa da, qərarların qəbulunda iştirak etmir. Dialoq tərəfdaşı isə razılaşdırılmış sahələr üzrə nazirlər görüşlərinə, işçi qruplarına, iqtisadi və humanitar forumlara, eləcə də “ŞƏT plus” tədbirlərinə dəvət oluna bilər.
Dialoq tərəfdaşının səs hüququ yoxdur. O, qərarların hazırlanmasında iştirak etmir və ŞƏT sənədlərini üzv dövlət kimi imzalamır. Buna görə dialoq tərəfdaşlığı tam üzvlük deyil, təşkilatla əlaqələrin inkişaf etdirilməsi üçün ilkin institusional mərhələdir.
ŞƏT-in əsas üstünlüyü Avrasiyanın böyük güc mərkəzlərini bir platformada birləşdirməsidir. Onun əsas zəifliyi isə üzvlərin ziddiyyətli maraqları, konsensus tələbi, tam işlək ümumi maliyyə institutunun olmaması və qərarların milli səviyyədə icrasından asılılıqdır.
Məhz bu nöqtədə Azərbaycanın ŞƏT-lə münasibətləri xüsusi diqqət çəkir. Azərbaycan təşkilatın tamhüquqlu üzvü olmasa da, ŞƏT coğrafiyasını birləşdirən nəqliyyat marşrutlarında mühüm mövqeyə malikdir və son illərdə təşkilatın sammitlərində ən fəal tərəfdaş ölkələrdən biri kimi iştirak edir.
Azərbaycan–ŞƏT münasibətləri necə inkişaf edib?
Azərbaycanın ŞƏT-lə institusional münasibətləri 2015-ci ildə rəsmiləşib. İyulun 10-da Rusiyanın Ufa şəhərində keçirilən Dövlət Başçıları Şurasının iclasında Azərbaycana dialoq tərəfdaşı statusunun verilməsi barədə qərar qəbul edilib.
Burada mühüm fərq nəzərə alınmalıdır: Ufa-2015 Azərbaycanın dialoq tərəfdaşı statusu aldığı sammitdir, İlham Əliyevin ŞƏT sammitində ilk iştirakı deyil.
Statusu hüquqi cəhətdən tənzimləyən memorandum 14 mart 2016-cı ildə Pekində Azərbaycanın xarici işlər naziri Elmar Məmmədyarov və ŞƏT-in baş katibi Rəşid Alimov tərəfindən imzalanıb.
12 aprel 2018-ci ildə İlham Əliyev Bakıda ŞƏT-in baş katibi Rəşid Alimovu qəbul edib. Həmin il təşkilatın müşahidə missiyası Azərbaycanda keçirilən prezident seçkisini izləyib. Bu, ŞƏT tarixində dialoq tərəfdaşı olan ölkəyə göndərilən ilk seçki müşahidə missiyası idi. Pekində Azərbaycan Mədəniyyəti Günü də təşkil olunub.
2019-cu ilin noyabrında Şanxayda ŞƏT-in baş katibi Vladimir Norovla Azərbaycanın Baş nazirinin müavini Şahin Mustafayev arasında görüş keçirilib. Tərəflər terror və narkotik qaçaqmalçılığı ilə mübarizə, ticarət, nəqliyyat, rəqəmsallaşma, elektron ticarət və turizm sahələrində əməkdaşlığı müzakirə ediblər.
14 fevral 2020-ci ildə Münxen Təhlükəsizlik Konfransı çərçivəsində İlham Əliyevlə görüşən Vladimir Norov Azərbaycanı ŞƏT-in təhlükəsizlik, iqtisadiyyat, mədəni və humanitar sahələrdə ən fəal dialoq tərəfdaşlarından biri adlandırıb.
2021-ci ilin iyununda Azərbaycan nümayəndə heyəti Düşənbədə keçirilən ŞƏT İqtisadi Forumunda iştirak edib. 2022-ci ilin avqustunda AZPROMO Daşkənddə ŞƏT-in İqtisadi Forumu və Sənaye İnnovasiyaları Sərgisində təmsil olunub.
Beləliklə, Azərbaycan Prezidentinin ŞƏT sammitlərində iştirakı başlamazdan əvvəl də təşkilatla siyasi, iqtisadi və humanitar sahələrdə əlaqələr yaradılmışdı.
Azərbaycanın ŞƏT sammitlərində iştirakı necə başlayıb?
İlham Əliyev ŞƏT sammitində ilk dəfə 15–16 sentyabr 2022-ci ildə Özbəkistanın Səmərqənd şəhərində iştirak edib. Azərbaycan Prezidenti həmin vaxt təşkilata sədrlik edən Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin dəvəti ilə fəxri qonaq qismində sammitə qatılmışdı.
Səmərqənddəki çıxışın əsas mövzusu Azərbaycanın Avrasiyanın nəqliyyat və logistika qovşağına çevrilməsi idi. İlham Əliyev Şərq–Qərb və Şimal–Cənub dəhlizlərini, Ələt limanını, Xəzərdəki mülki yük donanmasını, Bakı Gəmiqayırma Zavodunu və ölkənin dəmir yolu infrastrukturunu təqdim etdi.
Ələt limanının illik ötürücülük qabiliyyətinin 15 milyon tondan 25 milyon tona çatdırılması planı, Azərbaycandan keçən tranzit daşımaların artması və Zəngəzur dəhlizinin regional bağlantılar baxımından əhəmiyyəti vurğulandı.
Sammit çərçivəsində İlham Əliyev Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev, Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan, Çin Sədri Si Cinpin, Pakistanın Baş naziri Şahbaz Şərif və Rusiya Prezidenti Vladimir Putinlə görüşdü. Bununla Səmərqənd ŞƏT platformasının Azərbaycan üçün həm çoxtərəfli tribuna, həm də mühüm ikitərəfli görüşlər meydanı olduğunu göstərdi.
Azərbaycan Prezidentinin ikinci ŞƏT sammiti 3–4 iyul 2024-cü ildə Astanada keçirildi. İlham Əliyev Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayevin dəvəti ilə “ŞƏT plus” toplantısında iştirak etdi.
Astana çıxışında Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolunun illik ötürücülük qabiliyyətinin 1 milyon tondan 5 milyon tona yüksəldilməsi, Orta Dəhlizin rəqəmsallaşdırılması, Ələt limanının genişləndirilməsi və Şimal–Cənub dəhlizi ilə yükdaşımaların artırılması imkanları təqdim olundu.
Sammit çərçivəsində Rusiya, Qazaxıstan və Çin liderləri ilə görüşlər keçirildi. Azərbaycanla Çin arasında strateji tərəfdaşlığın qurulmasına dair Birgə Bəyannamə qəbul edildi. Çin Azərbaycanın ŞƏT-də hüquqi statusunun yüksəldilməsini dəstəklədiyini bildirdi.
Azərbaycan, Türkiyə və Pakistan liderlərinin ilk üçtərəfli zirvə görüşü də Astanada baş tutdu. İyulun 18-də Azərbaycan ŞƏT-də müşahidəçi statusu almaq üçün rəsmi müraciət etdi. Bu, birbaşa tam üzvlük deyil, dialoq tərəfdaşlığından daha yuxarı institusional mərhələyə keçid təşəbbüsü idi.
31 avqust–1 sentyabr 2025-ci ildə Çinin Tiencin şəhərində keçirilən sammit İlham Əliyevin ŞƏT zirvələrində üçüncü iştirakı oldu. Azərbaycan Prezidenti Si Cinpinin dəvəti ilə “ŞƏT plus” formatında çıxış etdi.
Tiencin çıxışında Çinlə hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq, “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsü və Orta Dəhliz ön plana çıxarıldı. 2022-ci illə müqayisədə Orta Dəhliz üzrə Azərbaycan ərazisindən yükdaşımaların təxminən 90 faiz artdığı bildirildi.
Ələt limanının genişləndirilməsi, Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında nəqliyyat bağlantıları və Zəngəzur dəhlizinin gələcəkdə Orta Dəhliz və Şimal–Cənub marşrutunun tərkib hissəsinə çevrilməsi imkanları vurğulandı.
Tiencində Si Cinpinlə keçirilən görüşdə ticarət, bərpaolunan enerji, rəqəmsal iqtisadiyyat və Transxəzər marşrutu müzakirə edildi. İlham Əliyev Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan və Maldiv Prezidenti Məhəmməd Muizzu ilə də görüşdü.
Azərbaycanın sammitlərdəki çıxışlarının müqayisəsi göstərir ki, Bakı ŞƏT platformasında ardıcıl olaraq eyni strateji xətti irəli sürür: Azərbaycan Çin, Mərkəzi Asiya, Xəzər regionu və Avropanı birləşdirən etibarlı nəqliyyat və logistika qovşağıdır.
Bişkek sammitində hansı məsələlər diqqətdə olacaq?
ŞƏT Dövlət Başçıları Şurasının 26-cı iclası 1 sentyabr 2026-cı ildə Qırğızıstanın paytaxtı Bişkekdə keçiriləcək. Yüksək səviyyəli proqram avqustun 31-dən başlayacaq. Sammitə Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarov sədrlik edəcək.
Qırğızıstan sədrliyinin şüarı “ŞƏT-in 25 ili: dayanıqlı sülhə, inkişafa və rifaha birlikdə”dir. Sammit təşkilatın yaradılmasının 25-ci ildönümünə təsadüf edir.
Toplantıda 17 dövlətin lideri, BMT-nin Baş katibi Antonio Quterreş və bir sıra beynəlxalq və regional təşkilatların rəhbərləri iştirak edəcək. İştirakçılar siyahısında Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev də var. Elan olunan iştirak baş tutarsa, Bişkek sammiti İlham Əliyevin ŞƏT zirvələrində dördüncü iştirakı olacaq.
Bişkekdə iki əsas toplantı nəzərdə tutulur. Birinci format təşkilatın on tamhüquqlu üzvünün iştirak etdiyi Dövlət Başçıları Şurasının iclasıdır. İkinci format isə tərəfdaş ölkələrin və beynəlxalq təşkilatların nümayəndələrinin qatılacağı “ŞƏT plus” görüşüdür.
Sammitdə beynəlxalq və regional vəziyyət, ŞƏT-in gələcək inkişafı, təhlükəsizlik, ticarət, iqtisadiyyat, nəqliyyat, rəqəmsallaşma, ekologiya və humanitar əməkdaşlıq məsələlərinin müzakirəsi gözlənilir. “ŞƏT plus” toplantısında BMT-nin mərkəzi əlaqələndirici rolu, beynəlxalq hüquq, dayanıqlı inkişaf və qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq əsas mövzular olacaq.
Toplantının yekununda ŞƏT-in 25 illiyinə həsr olunmuş Bişkek Bəyannaməsinin, təşkilatın fəaliyyətini təkmilləşdirən qərarların və liderlərin bir sıra tematik bəyanatlarının qəbul edilməsi nəzərdə tutulur. Sənədlərin dəqiq məzmunu yalnız sammitdə qəbul olunduqdan sonra məlum olacaq.
İqtisadi gündəlikdə ŞƏT İnkişaf Bankı ilə bağlı qərarlar xüsusi diqqət çəkəcək. Bankın kapitalı, idarəetmə modeli, maliyyə öhdəlikləri və fəaliyyətə başlaması ilə bağlı konkret yol xəritəsinin qəbul edilib-edilməyəcəyi təşkilatın iqtisadi imkanları baxımından mühüm göstərici olacaq.
Azərbaycan üçün əsas məsələ yekun sənədlərdə Orta Dəhliz, Şimal–Cənub marşrutu və digər nəqliyyat bağlantılarının necə əks olunmasıdır. Bakının müşahidəçi statusu üçün müraciətinin taleyi və yeni “ŞƏT tərəfdaşı” kateqoriyasının hüquqi çərçivəsi də diqqətlə izlənilməlidir.
Azərbaycanın bu dəfəki iştirakında Ələt limanı, Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu, Transxəzər marşrutu, Çin və Mərkəzi Asiya ilə ticarət, Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında bağlantı və regional sülh gündəliyinin hansı şəkildə təqdim ediləcəyi də əhəmiyyət daşıyacaq.
Bişkek sammitinin əsas sınağı təşkilatın böyüklüyü deyil, qəbul ediləcək qərarların praktik dəyəri olacaq. ŞƏT artıq dünya əhalisinin böyük hissəsini və Avrasiyanın əsas siyasi-iqtisadi güc mərkəzlərini bir araya gətirir. İndi əsas məsələ bu potensialın maliyyələşən layihələrə, sürətli nəqliyyat bağlantılarına, artan ticarətə və işlək təhlükəsizlik mexanizmlərinə çevrilməsidir.
Azərbaycan üçün də nəticənin əsas ölçüsü sammitdə iştirakın özü deyil, ölkənin coğrafi mövqeyinin, nəqliyyat infrastrukturunun və diplomatik əlaqələrinin hansı konkret razılaşmalara çevriləcəyidir.
