Sonuncu dəfə nə vaxt bir kitabı əlinizə alıb, saatlarla fasilə vermədən, diqqətiniz yayınmadan oxumusunuz? Ya da nə vaxt hansısa filmi "irəli çəkmədən", telefonunuza baxmadan sonuna qədər izləmisiniz? Suallar sadə görünsə də, cavablar bir çoxumuz üçün qorxuludur. Çünki etiraf etməsək də, müasir insan böyük bir diqqət dağınıqlığı böhranı yaşayır. Beynimiz artıq uzun mətnləri, dərin mövzuları və sakitliyi həzm edə bilmir. Biz artıq hər şeyi 15-30 saniyəyə sıxışdırılmış şəkildə istəyirik. Bəs bu nöqtəyə necə gəldik? Fokuslanma qabiliyyətimizi bizdən kim və necə oğurladı?
Günahkar tam olaraq cibimizdədir. Daha dəqiq desək, Instagram "Reels", TikTok və YouTube "Shorts" kimi platformaların "sonsuz fırlatma" (infinite scroll) alqoritmləri. Biz fərqində olmadan, bəşəriyyət tarixinin ən böyük psixoloji eksperimentinin qurbanına və dopamin asılısına çevrilmişik.
Beynimizin "Fast-Food"u: Sürətli dopamin tələsi
İnsan beyni təbiəti gərəyi minimum enerji sərf edərək maksimum həzz almağa meyllidir. Sosial şəbəkə nəhəngləri beynimizin bu zəifliyini çox yaxşı kəşf ediblər. Barmağınızla ekranı hər dəfə yuxarı sürüşdürəndə qarşınıza tamamilə yeni, rəngli, dinamik və maraqlı bir video çıxır. Birində bir it rəqs edir, digərində dadlı bir yemək resepti verilir, bir sonrakında isə hansısa siyasi hadisə 20 saniyədə "izah olunur".
Bu proses beynimizdə "dopamin" adlanan xoşbəxtlik və mükafat hormonunun sürətlə ifraz olunmasına səbəb olur. Bu, rəqəmsal bir qumar oyunudur: "Görəsən, növbəti videoda nə var?" marağı bizi saatlarla ekran qarşısında kilidləyir. "Cəmi 5 dəqiqə baxacam" deyib çarpayıya uzandığımız halda, bir də ayılırıq ki, gecənin yarısıdır və biz 2 saatdır ekrandakı mənasız videoları fırladırıq.
Nəticədə beynimiz bu "fast-food" tipli sürətli informasiyaya o qədər öyrəşir ki, real həyatdakı normal, faydalı, lakin "yavaş" proseslər bizə darıxdırıcı gəlməyə başlayır.
Səbirsiz cəmiyyət və məhv olan yaradıcılıq
Bu rəqəmsal asılılığın fəsadları artıq gündəlik həyatımızda, xüsusilə gənc nəsildə özünü qabarıq şəkildə göstərir. Artıq tələbələr mühazirələri dinləyə bilmirlər, çünki müəllimin mövzunu izah etməsi 15 saniyədən uzun çəkir. İnsanlar bir işi görərkən hər iki dəfə barmaqlarından birini telefona tərəf uzadırlar.
Ən pisi isə odur ki, biz "darıxmaq" qabiliyyətimizi itirmişik. Keçmişdə insan darıxanda düşünərdi, xəyal qurardı, yaradıcılıqla məşğul olardı. İndi isə beynimiz boş qalan kimi, dərhal telefonu çıxarıb o boşluğu mənasız vizual gürültü ilə doldururuq. Beynin dincəlməsinə, öz-özünə qalmasına icazə vermirik. Bu isə analitik təfəkkürü, tənqidi təfəkkürü və dərin düşünmə qabiliyyətini sıradan çıxarır. Biz artıq düşünən fərdlər yox, sadəcə kontent istehlak edən rəqəmsal robotlara çevrilirik.
Diqqətimizi necə geri qazanaq?
Fokuslanma qabiliyyətimiz bizim bu dünyadakı ən böyük sərvətimizdir. Biz fərqində olmasaq da, sosial media şirkətləri bizim bu diqqətimizi reklamverənlərə sataraq milyardlar qazanırlar. Yəni biz pulsuz istifadə etdiyimizi düşündüyümüz o proqramların qarşılığını öz ömrümüzlə, zamanımızla və beynimizlə ödəyirik.
Bəs bu bataqlıqdan çıxış yolu varmı? Tamamilə sosial şəbəkələrdən imtina etmək bu dövrdə real görünməyə bilər, amma rəqəmsal gigiyena qaydalarına əməl etmək mütləqdir:
- Ekran vaxtına limit qoymaq: Telefonların daxili tənzimləmələrindən bu proqramlara gündəlik maksimum 30 dəqiqəlik limit tətbiq etmək olar.
- "Bunu niyə açdım?" sualı: Hər dəfə mexaniki olaraq əlimiz telefona gedəndə özümüzə bu sualı verməli və şüurlu şəkildə dayanmalıyıq.
- Beyni yenidən məşq etdirmək: Unutduğumuz o uzun fəaliyyətlərə – gündə cəmi 10 səhifə də olsa kitab oxumağa, telefonsuz gəzintilərə geri dönməklə beynimizi yenidən "yavaş həzzlərə" öyrəşdirməliyik.
Son söz əvəzi
Gələcək dünya iki qrupa bölünəcək: diqqətini idarə edə bilməyib 15 saniyəlik videoların əsirinə çevrilən kütlə və fokuslanma qabiliyyətini qoruyub saxlayaraq böyük işlər görən, idarə edən azlıq. Hansı tərəfdə olacağınıza isə elə indicə, bu mətni oxuyub bitirəndən sonra telefonu kilidləyib-kilidləməyəcəyiniz qərar verəcək.
Aidə Tofiqqızı
