Barıt çəlləyi üzərindəki Bakı: Küçələrdəki bu qəzəb sosial durumdur, yoxsa psixoloji böhran?

Son zamanlar paytaxt küçələrində addımbaşı narazı baxışlar, avtobusda kiçik bir toxunuşa görə başlayan davalar, tıxaclarda dayanmayan siqnallar və sosial şəbəkələrdəki kütləvi linç mədəniyyəti eyni sualı yenidən gündəmə gətirir: İnsanlarımız niyə bu qədər aqressivdir? Biz həqiqətənmi dözümsüz xalqa çevrilirik, yoxsa bu qəzəbin arxasında bizim idarə edə bilmədiyimiz daha böyük, sistemli problemlər dayanır?

Bu suala cavab axtararkən çoxları günahı dərhal sosial və iqtisadi durumun üzərinə atır. Şübhəsiz ki, iqtisadi faktorlar stressin ən böyük katalizatorudur. Qiymət artımı, Bakıda mənzil almağın və ya kirayə pulunu ödəməyin çətinliyi, gələcək qayğısı və ailəni dolandırmaq yükü insanları daxilən tükədir. Maliyyə çətinliyi çəkən insan daimi olaraq "müdafiə" və "təhlükə" rejimində yaşayır. Lakin məsələyə yalnız pul prizmasından baxsaq, böyük şəkli qaçırmış olarıq. Çünki aqressiya təkcə yoxsulların deyil, ən bahalı avtomobilləri sürən, heç bir maddi problemi olmayan şəxslərin də davranışında aşkar hiss olunur.

Bakının bugünkü urbanizasiya problemi insanların psixikasına birbaşa zərbə vurur. Hər gün işə gedərkən və qayıdarkən tıxacda itirilən saatlar, ictimai nəqliyyatdakı sıxlıq insanın sinir sistemini iflic edir. Psixoloqlar qeyd edirlər ki, hər bir insanın "şəxsi məkan" (personal space) ehtiyacı var. İfrat dərəcədə sıxlıq olan şəhərlərdə insanlar fərqinə varmadan bir-birinin şəxsi məkanını tapdalayır və bu da bioloji olaraq aqressiya doğurur. Yaşıllıqların azlığı, beton binaların sıxlığı və şəhərdə rahat nəfəs alacaq, sakitləşəcək ictimai məkanların qıtlığı insanı daxili bir qəfəsə salır.

Aqressiyanın digər böyük qaynağı isə virtual dünyadır. Səhərdən axşama qədər sosial şəbəkə lentlərində qarşımıza çıxan neqativ xəbərlər, qəzalar, kriminal hadisələr və ən əsası – başqalarının "xoşbəxt və lüks" həyatı ilə aparılan gizli müqayisələr insanlarda daxili uğursuzluq və paxıllıq hissi oyadır. Virtual məkanda cəzasız şəkildə söyüş söyməyə, rəy yazmağa öyrəşən kütlə, eyni aqressiv davranış modelini real həyata da daşıyır.

Əslində, küçədə gördüyümüz o "əsəbi insanlar" zalım və ya pis adamlar deyillər. Onlar sadəcə olaraq tükənmiş insanlardır. Psixoloji dəstək mədəniyyətinin olmaması, daxili emosiyaları düzgün boşalda bilməmək və daimi gərginlik cəmiyyəti barıt çəlləyinə çevirib.

İnsanlarımızın yenidən gülümsəməsi və bir-birinə qarşı anlayışlı olması üçün təkcə iqtisadi rifah bəs etmir; bizə həm də şəhər mühitinin humanistləşməsi, bir-birimizin hüquqlarına və şəxsi sərhədlərinə hörmət etməyi öyrədən kollektiv bir psixoloji sağalma lazımdır. Əks halda, bu görünməyən qəzəb dalğası bizi daxildən parçalamağa davam edəcək.