Son hadisələr bir sualı yenidən gündəmə gətirdi: Rusiyaya və şəxsən Vladimir Putinə arxalanan liderlər həqiqətənmi qorunur? Yoxsa Moskvanın illərdir təqdim etdiyi “strateji himayə” modeli daha çox siyasi illüziya imiş?
Uzun illər Kreml özünü alternativ təhlükəsizlik mərkəzi kimi təqdim edib. ABŞ-la qarşıdurma xəttində dayanan, Qərblə açıq konflikt yaşayan liderlər üçün Moskva siyasi sipər rolunu oynayırdı.
Məntiq sadə idi: Vaşinqtona meydan oxuyursansa və Kremlin orbitinə daxil olursansa, təhlükəsizliyin təmin olunacaq. Lakin son hadisələr göstərir ki, bu “təhlükəsizlik çətiri” real böhran anında ya işləmir, ya da yalnız qismən işləyir.
Xamenei epizodu: “Mən bunu müzakirə belə etmək istəmirəm”
2025-ci ilin iyun ayında Vladimir Putinə belə bir sual ünvanlanmışdı: əgər İsrail və ABŞ İranın ali lideri Əli Xameneini öldürərsə, Rusiya necə davranacaq?
Putin cavabında bu ehtimalı müzakirə etmək istəmədiyini bildirmişdi:
“Mən belə bir ehtimalı müzakirə etməyi belə arzulamıram.”
Həmin vaxt bir sıra analitiklər bu açıqlamanı Moskva ilə Vaşinqton arasında səssiz anlaşma kimi şərh etmişdilər. Rusiya yönümlü platformalarda Xameneinin təhlükəsizliyinin Kreml tərəfindən “sığortalandığı” barədə iddialar səsləndirilirdi. Hətta belə fikir formalaşdırılırdı ki, Moskva regionda müəyyən qırmızı xətləri qoruyacaq.
Lakin reallıq fərqli oldu. İran rəhbərliyinə qarşı həyata keçirilən zərbə və ali liderin həlak olması faktı Rusiyanın regiondakı təsir imkanlarını ciddi şəkildə sual altına aldı. Əgər Moskva strateji müttəfiqini qorumaq gücündə idisə, niyə bu baş verdi? Əgər qoruma mexanizmi mövcud idisə, niyə işə düşmədi?
Maduro əməliyyatı: Latın Amerikası da istisna deyil
Məsələ təkcə İranla məhdudlaşmır. Son altı ayda Venesuela liderinə qarşı həyata keçirilən əməliyyat da diqqət çəkir. O, uzun illər Rusiyanın əsas müttəfiqlərindən biri sayılırdı və Kremlin siyasi orbitində idi. Latın Amerikası Moskva üçün ABŞ-ın “arxa həyəti” hesab olunduğundan, bu münasibət xüsusi geosiyasi əhəmiyyət daşıyırdı.
Lakin hadisələrin inkişafı göstərdi ki, coğrafiya dəyişsə də nəticə dəyişmir. ABŞ-ın təsir dairəsində yerləşən regionda Rusiyanın siyasi himayəsi real təhlükəsizlik zəmanətinə çevrilmədi. Tramp Maduronu arvadı ilə birlikdə yatağından oğurlatdı və Amerikaya gətizdirdi. Bu, Kremlin qlobal miqyasda müttəfiqlərini qoruma imkanlarının məhdud olduğunu göstərən daha bir siqnal oldu.
Bəşər amili: Əsəd canını zorla qurtardı
Ən diqqətəlayiq nümunə isə Suriyadır. Bəşər Əsəd illər boyu Putinin ən sadiq və açıq müttəfiqi kimi təqdim olunurdu. 2015-ci ildən etibarən Rusiya Suriyada hərbi əməliyyatlara qoşularaq Əsəd hakimiyyətini qorumağa çalışdı və uzun müddət onun dayağına çevrildi.
Lakin 2024-cü ilin dekabr ayında cəmi on gün ərzində Əsəd hakimiyyətdən devrildi. Bu proses göstərdi ki, Moskva Suriyada uzunmüddətli siyasi sabitlik yarada bilməyib. Vladimir Putinin bacardığı əsas məsələ isə Əsədi rus təyyarəsi ilə Suriyadan qaçırmaq oldu. Bu gün Bəşər Əsəd Moskvada Putinin himayəsi altındadır.
Başqa sözlə, Kreml müttəfiqini hakimiyyətdə saxlaya bilmədi, yalnız onu fiziki məhvdən və ya həbsdən xilas edə bildi. Ən yaxşı halda canını qurtaran lider kimi tarixə düşən Bəşər Əsəd oldu. Bu isə “strateji qoruma” ilə “təxliyə əməliyyatı” arasındakı fərqi açıq göstərir.
ABŞ amili və dəyişən güc reallığı
Bu hadisələr fonunda bir məqam daha aydın görünür: ABŞ prezidenti Donald Trampın xarici siyasət xətti Moskvanın istəklərinə uyğun tənzimlənmir. Vaşinqton öz qərarlarını Kremlin mövqeyinə görə dəyişmir. Əgər ABŞ strateji zərbə qərarı verirsə, bu, Rusiya ilə formal və ya qeyri-formal sabit anlaşma modelinin olmadığını göstərir.
Ortada qarşılıqlı hörmətə əsaslanan güc balansı deyil, situativ və rəqabətçi münasibət var. Bu isə o deməkdir ki, Moskvanın siyasi ritorikası ilə real təsir imkanları arasında fərq mövcuddur.
“Coğrafi təhlükəsizlik” anlayışının sonu
Qlobal miqyasda yüksək dəqiqlikli əməliyyatlar göstərir ki, bunker, yeraltı qərargah, dərin gizlənmə artıq mütləq təhlükəsizlik demək deyil. Müasir hərbi texnologiyalar və kəşfiyyat imkanları klassik müdafiə anlayışını kökündən dəyişib. Bu reallıqda heç bir “himayəçi güc” fiziki toxunulmazlıq zəmanəti verə bilmir.
Son otuz ilin geosiyasi təcrübəsi göstərir ki, Rusiya əsasən diplomatik veto, siyasi dəstək və silah tədarükü ilə təsir göstərir. Lakin birbaşa supergüc qarşıdurması səviyyəsində müttəfiqinə tam təhlükəsizlik zəmanəti vermək məsələsində Moskva ehtiyatlı davranır.
İran, Venesuela və Suriya nümunələri göstərir ki, Kreml müttəfiqinə siyasi dayaqlıq verə bilər, onu informasiya müstəvisində müdafiə edə bilər, hətta lazım gəldikdə fiziki olaraq öz ərazisinə çıxara bilər. Lakin bu, həmin liderin hakimiyyətdə qalmasına və ya qlobal təhlükəsizliyinə tam zəmanət demək deyil.
Nəticə etibarilə, Rusiyaya güvənərək ABŞ-la açıq qarşıdurmaya girən siyasi fiqurlar üçün son hadisələr ciddi siqnaldır. “Təhlükəsizlik çətiri” anlayışı əvvəlki kimi işləmir. Qlobal güc balansı dinamikdir və böyük oyunçular arasında sabit, dəyişməz razılaşma modeli yoxdur.
Yeni reallıq budur: təhlükəsizlik artıq təkcə böyük gücə arxalanmaqla təmin olunmur. O, daxili legitimlik, iqtisadi dayanıqlılıq, real hərbi-texnoloji imkan və çoxvektorlu diplomatiya ilə ölçülür. Əks halda, siyasi liderlər geosiyasi qarşıdurmanın ön xəttində tək qala bilərlər.
Musavat.com
