Azərbaycan iqtisadiyyatının qarşısında duran əsas strateji vəzifələrdən biri iqtisadiyyatın
şaxələndirilməsinin daha da sürətləndirilməsi, qeyri-neft sektorunun inkişafının yeni mərhələyə
yüksəldilməsi və ölkənin mövcud təbii-iqtisadi potensialından daha səmərəli istifadə
olunmasıdır. Bu baxımdan dağ-mədən sənayesinin inkişafı xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Cənab Prezidentin sədrliyi ilə keçirilən müşavirədə bu istiqamətdə səsləndirilən fikirlər göstərir
ki, dağ-mədən sənayesinə yalnız xammal hasilatı sahəsi kimi deyil, ölkənin sənaye
siyasətinin, regional inkişaf strategiyasının və ixrac potensialının mühüm komponentlərindən
biri kimi yanaşmaq lazımdır. Azərbaycanın zəngin mineral-xammal ehtiyatları bu sahənin
inkişafı üçün ciddi imkanlar yaradır. Lakin müasir iqtisadi yanaşmada əsas məsələ yalnız
yeraltı sərvətlərin hasil edilməsi deyil. Əsas hədəf həmin resursların müasir texnologiyalar
əsasında emal olunması, əlavə dəyərin ölkə daxilində yaradılması və dağ-mədən sənayesinin
digər sahələrlə qarşılıqlı əlaqəsinin gücləndirilməsidir. Dağ-mədən sənayesinin inkişafı qeyri-
neft sektorunun şaxələndirilməsi baxımından bir neçə istiqamətdə mühüm imkanlar yaradır. İlk
növbədə, bu sahə sənaye istehsalının genişləndirilməsinə və yeni istehsal zəncirlərinin
formalaşmasına şərait yarada bilər. Filizin hasilatı ilə məhdudlaşmayan, onun
zənginləşdirilməsi, emalı və son məhsula çevrilməsini əhatə edən iqtisadi model daha yüksək
əlavə dəyərin ölkə daxilində qalmasına imkan verir. İkinci mühüm istiqamət ixrac potensialıdır.
Azərbaycanın enerji resursları üzrə formalaşdırdığı ixrac imkanlarının yanında qeyri-neft
məhsullarının, o cümlədən mineral xammal və onun emalından əldə olunan məhsulların xarici
bazarlara çıxarılması ixrac strukturunun daha da şaxələndirilməsinə xidmət edə bilər. Bu isə
uzunmüddətli perspektivdə ölkənin qeyri-neft ixracının genişləndirilməsi baxımından
əhəmiyyətlidir. Dağ-mədən sənayesinin inkişafının regional iqtisadi fəallığa təsiri də xüsusi
qeyd olunmalıdır. Mədən layihələrinin həyata keçirildiyi ərazilərdə yeni iş yerlərinin
yaradılması, yol, enerji, su və digər infrastrukturun inkişaf etdirilməsi, yerli sahibkarlığın
prosesə cəlb olunması həmin regionların iqtisadi potensialının artmasına səbəb ola bilər.
Beləliklə, dağ-mədən sənayesi təkcə sənaye göstəricilərinin deyil, regionların sosial-iqtisadi
inkişafının da mühüm amilinə çevrilə bilər. Burada mühüm məsələlərdən biri insan kapitalıdır.
Müasir dağ-mədən sənayesi yüksək texnologiyalardan, geoloji kəşfiyyatın yeni metodlarından,
rəqəmsal monitorinq sistemlərindən, avtomatlaşdırılmış istehsal proseslərindən və müasir
idarəetmə mexanizmlərindən istifadəni tələb edir. Bu isə geoloq, mühəndis, texnoloq, ekoloq,
İT və digər ixtisaslar üzrə yeni kadr tələbatı yaradır. Deməli, sahənin inkişafı həm də peşə və
ali təhsil sisteminin real iqtisadiyyatın ehtiyacları ilə daha sıx əlaqələndirilməsi üçün yeni
imkanlar açır.
Eyni zamanda, dağ-mədən sənayesinin inkişafında ekoloji təhlükəsizlik və dayanıqlı idarəetmə
prinsipləri əsas şərtlərdən biri olmalıdır. Mineral ehtiyatlardan istifadə zamanı ətraf mühitin
qorunması, su və torpaq ehtiyatlarının mühafizəsi, istehsal tullantılarının idarə olunması və
mədən sahələrinin sonrakı rekultivasiyası müasir sənaye siyasətinin ayrılmaz hissəsi kimi
nəzərdən keçirilməlidir. İqtisadi səmərəliliklə ekoloji məsuliyyət arasında düzgün balansın
yaradılması sahənin uzunmüddətli inkişafının mühüm şərtidir.
Azərbaycanın artıq formalaşdırdığı sənaye infrastrukturu da bu proses üçün əlavə üstünlüklər
yaradır. Ölkədə sənaye parklarının, logistika imkanlarının, nəqliyyat dəhlizlərinin və enerji
infrastrukturunun inkişaf etdirilməsi hasil olunan xammalın emal və ixrac zəncirinə daha
səmərəli inteqrasiyasına imkan verə bilər.
Bu baxımdan dağ-mədən sənayesinin inkişafına ayrıca bir sektorun inkişafı kimi deyil,
bütövlükdə iqtisadiyyatın yeni istehsal və dəyər zəncirlərinin formalaşdırılması istiqamətində
baxmaq lazımdır. Mədənçilikdən metallurgiyaya, kimya sənayesindən maşınqayırmaya,
logistika və xidmət sektorundan elmi-tədqiqat və təhsil sahəsinə qədər geniş bir iqtisadi
ekosistemin formalaşdırılması mümkündür. Azərbaycanın qarşısında duran strateji məqsəd
təbii sərvətlərdən əldə olunan gəlirləri iqtisadiyyatın digər sahələrinin inkişafına yönəltməklə
dayanıqlı və şaxələndirilmiş iqtisadi model qurmaqdır. Bu mənada dağ-mədən sənayesinin
müasir texnologiyalar əsasında inkişaf etdirilməsi qeyri-neft sektorunun yeni hərəkətverici
istiqamətlərindən birinə çevrilə bilər. Ən mühüm məqam isə ondan ibarətdir ki, Azərbaycanın
mineral ehtiyatları yalnız yeraltı sərvət kimi deyil, iqtisadi inkişaf üçün kapitala çevrilməlidir.
Bunun yolu isə xammalın hasilatı ilə kifayətlənməyərək onun emalını, yüksək əlavə dəyərli
məhsul istehsalını, ixracını, yeni iş yerlərinin yaradılmasını, insan kapitalının inkişafını və
regionların iqtisadi fəallığının artırılmasını vahid strategiya çərçivəsində təmin etməkdən keçir.
Bu baxımdan dağ-mədən sənayesinin inkişafı Azərbaycanın qeyri-neft iqtisadiyyatının
şaxələndirilməsi üçün mühüm perspektivlər açır və ölkənin sənaye siyasətinin növbəti
mərhələsində strateji istiqamətlərdən biri kimi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Könül Ağayeva,
N.Gəncəvi adına 5 saylı Sabirabad şəhər tam orta məktəbinin müəllimi
