Azərbaycan ərazisi 642-ci ildən etibarən İslam sivilizasiyasının mühüm coğrafi və mədəni kəsişmə zonalarından birinə çevrilib. Xəzər-Qafqaz-Yaxın Şərq ticarət yollarının düyün nöqtəsində yerləşən bu məkan üçün islam yalnız dini inanc sistemi deyil, eyni zamanda sosial münasibətləri, şəhər həyatını, iqtisadi dövriyyəni və gündəlik davranış formalarını müəyyən edən əsas mexanizm olub. Məhz bu mürəkkəb proseslərin maddi izlərini araşdıran sahə İslam arxeologiyası adlanır.
Müasir elmdə İslam arxeologiyası təkcə məscidlər və dini tikililərin öyrənilməsi ilə məhdudlaşmır. Qərb tədqiqatçıları bu sahəni gündəlik həyatın təşkili, şəhər-kənd münasibətləri, iqtisadi modellər, su və təmizlik mədəniyyəti, hətta davranış normalarının maddi ifadəsi kimi dəyərləndirirlər. Azərbaycan üçün bu yanaşma xüsusilə əhəmiyyətlidir, çünki ölkə ərazisi həm zəngin arxeoloji materiala, həm də uzunmüddətli İslam mədəniyyətinə malikdir.
İslam arxeologiyasının nəzəri əsasları dinamiklik, sosial kontekst və universal-lokal qarşılıqlı təsir prinsiplərinə söykənir. Bu yanaşmaya görə, islam maddi-mədəniyyəti zamanla dəyişir, yerli ənənələrlə sintezə girir və hər bölgədə fərqli formalar alır. Məsələn, Şirvan-Abşeron məscidlərində daş ornamentləri, Naxçıvan və Gəncə türbələrində kərpic memarlığı, Qarabağ və Şirvanda pir və xanəgah sistemləri bu müxtəlifliyin maddi sübutlarıdır.
Azərbaycanda İslam arxeologiyasının elmi tədqiqi XIX əsrdən etibarən formalaşmağa başlayıb. Maarifçilərin məqalələri, Çar Rusiyası dövrünün arxeoloji hesabatları, sovet illərində aparılan arxeoloji qazıntılar və müstəqillik dövründə genişlənən sahə tədqiqatları bu istiqamətin empirik bazasını yaradıb. Qəbələ, Beyləqan, Şabran, Ağsu, Şəmkir və İçərişəhər kimi mərkəzlərdə aparılan tədqiqatlar İslam şəhərinin su təsərrüfatı, ticarət şəbəkəsi və sosial strukturu haqqında mühüm məlumatlar verib.
İslam şəhər mədəniyyətinin əsas xüsusiyyətlərindən biri “təmizlik-su-ibadət” üçlüyüdür. Kəhrizlər, ovdanlar, hamamlar və su kanalları yalnız mühəndislik qurğuları deyil, eyni zamanda dini və sosial dəyərlərin maddi ifadəsidir. Bundan əlavə, qəbiristanlıqlar və məzar daşları epiqrafik məlumatlar vasitəsilə sosial status, nəsil mənsubiyyəti və demoqrafik proseslərin oxunmasına imkan yaradır.
Bununla yanaşı, sahənin inkişafına mane olan ciddi problemlər də mövcuddur. Metodoloji parçalanma, regional qeyri-bərabərlik, laborator imkanların məhdudluğu, rəqəmsal arxivlərin olmaması və kadr hazırlığı sahəsində boşluqlar İslam arxeologiyasının sistemli inkişafını ləngidir. Halbuki bu sahə yalnız akademik deyil, həm də mədəni irsin qorunması və ictimai yaddaşın möhkəmləndirilməsi baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan İslam arxeologiyası böyük elmi potensiala malikdir. Sahə işlərinin sistemləşdirilməsi, beynəlxalq təcrübənin tətbiqi, akademiya-muzey-universitet əməkdaşlığının gücləndirilməsi və rəqəmsal irs platformalarının yaradılması bu potensialı reallığa çevirə bilər. Bu istiqamətdə atılacaq addımlar Azərbaycanın yalnız regional deyil, qlobal İslam arxeologiyası xəritəsində də mühüm mövqe tutmasına şərait yarada bilər.
