“İranda etirazlar 28 dekabrda bazar ticarətçilərinin aksiyası ilə başladı. Bazar çox vacib sosial qurumdur. Bunlar əvvəllər etirazlardan kənarda qalan insanlardır və bazardakı iğtişaşlar, prinsipcə, İslam Respublikasının maliyyə sistemini iflic edə bilər. Bundan əlavə, gənclər, orta təbəqə və Bəlucistandan İran Azərbaycanına qədər ölkənin kənarlarından olan insanlar etirazlara qoşulublar. Ümumilikdə, etirazlar geniş yayılıb və etirazçılar qətiyyətli görünür”.
Bu fikirləri İsrailli tarixçi və politoloq Avraham Şmuleviç İrandakı prosesləri Globalinfo.az-a şərh edərkən deyib.
“Təhlükəsizlik qüvvələrinə hücumlar, məscidlərin yandırılması, məhkəmələrin qurulması və sair kimi hadisələrin baş verdiyini bilirsiniz. Bəlucistan və Kürdüstanda silahlı qruplar döyüşür. Vəziyyət olduqca ciddidir və bu dəfə rejimin süqut etmə ehtimalı yüksəkdir. Amerika və İsrail müdaxilə edib İranın repressiv strukturlarına zərbə endirsələr, SEPAH və Bəsic-in bazalarını və qərargahlarını hədəf alsalar, rejimin süqut edəcəyini əminliklə deyə bilərik. Artıq rejim daxilində müəyyən qüvvələrin amerikalılarla danışıqlara girdiyi barədə məlumatlar var. Buna görə də, rejimin öz daxilində parçalanmanın yaranması mümkündür. Bu, əsasən ABŞ-ın mövqeyindən asılıdır. ABŞ İrana müdaxilə etməsə belə, şans var ki, etirazların əhatə dairəsi rejimin süqutuna səbəb olacaq qədər genişlənə bilər”
Şmuleviç İranda kimin hakimiyyətə gələcəyi barədə deyib ki, burada bir neçə qüvvə var:
“İran mühacirətində Qərbdə və ölkə daxilində müəyyən qüvvələr tərəfindən maliyyələşdirilən və dəstəklənən iki yaxşı təşkil olunmuş struktur var. Birincisi, vəliəhd Rza Pəhləvidir. O, monarxiyanın dərhal bərpasını müdafiə etmir. Onun proqramına keçid hökuməti və demokratik parlamentin yaradılması, referendumun keçirilməsi, İran konstitusiyasının necə olacağı kimi məsələlər daxildir. Vəliəhd bəyan edir ki, əgər xalq monarxiyanı dəstəkləsə, o, Şah olmağa və ölkəyə rəhbərlik etməyə hazırdır. Əgər xalq onu dəstəkləməsə, xalqın qərarını qəbul etməyə və siyasi qüvvələrdən biri olmağa hazırdır.
İkinci qrup İranda daha az populyar olan İran Xalq Mücahidləri Təşkilatıdır. Onların aydın bir quruluşu, Albaniyada bazası və mübarizəyə investisiya qoymaq təcrübəsi var. Rejim süqut edərsə, mütləq öz sözlərini deyəcəklər. Mücahidlər əvvəllər islamçılığı və marksizmi qəbul edən solçu bir təşkilat olsalar da, indi demokratik idarəetmə formasını müdafiə edirlər”.
Politoloq bundan əlavə, İranda ən böyük milli azlıq, İran azərbaycanlılarını da vurğulayıb:
“Bildiyiniz kimi, vəliəhd Rza Pəhləvinin anası əslən azərbaycanlıdır. Ölkə prezidenti də yarı kürd, yarı azərbaycanlıdır. Xomenei də azərbaycanlıdır. Deməli, azərbaycanlılar hökumətdə yaxşı təmsil olunurlar. Həmçinin, bildiyiniz kimi, Cənubi Azərbaycan milli hərəkatı var. İranda Azərbaycan dili və Azərbaycan mədəniyyəti tədris olunmur, buna görə də bir çox azərbaycanlı narazıdır. İnqilab qalib gələrsə, rejim devrilərsə, Cənubi Azərbaycanın, yəni İran Azərbaycanının geniş muxtariyyət qazanacağını gözləmək olar. Düşünürəm ki, Azərbaycan Respublikası ilə birləşmə məsələsi müzakirə mövzusu olmayacaq. İrandakı əksər azərbaycanlılar bunu istəmir. Bakıdakı hakimiyyət də buna son dərəcə mənfi yanaşır. Amma daha geniş muxtariyyət olacaq. Eyni şey İran Kürdüstanı və Bəlucistana da aiddir. Yəni, etnik ucqar ərazilər daha böyük muxtariyyət alacaq və ölkə federasiyaya çevriləcək. İran inqilabı uğur qazanacağı təqdirdə, Cənubi Azərbaycan İran tərkibində muxtariyyət qazana bilər, amma təbii ki, bu halda Azərbaycanla daha sıx münasibətlər yaranacaq. İnqilab uğursuz olarsa və ya ciddi hərbi əməliyyatlar baş verərsə, Cənubi Azərbaycandan qaçqınlar Azərbaycan Respublikasına axın edə bilərlər”.
Ekspert İsrail və ABŞ -ın bölgədə kürd dövləti yaratmaq hazırlıqlarına başladığı barədə iddialar və “Qırmızı Kürdüstan” məsələsinin aktuallaşması ehtimalı barədə sualı da cavablandırıb. Şmuleviç deyib ki, nə İsrail, nə də ABŞ vahid Kürdüstanı dirçəltməyə qətiyyən hazırlaşmırlar və buna çalışmırlar:
“Vahid kürd dövləti məsələsi hazırda masada deyil və aydındır ki, nə İsrail, nə də ABŞ buna hazırlaşmır. Vahid Kürdüstan utopiyadır, çünki bütün kürdlər – Türkiyə kürdləri, İran kürdləri və İraq kürdləri bir-birlərindən olduqca fərqlidirlər. Onlar vahid bir xalq deyil, müxtəlif etnik qrupların konqlomeratıdır. Onların bir neçə dili, dini var, sünnilər, İrandakı kimi şiələr, yezidilər var. İsrail İraq kürdləri ilə yaxşı münasibətlər qurub və görünür, hazırda Suriya kürdləri ilə müəyyən münasibətlər mövcuddur, amma dövlət yaratmaqdan söhbət getmir. Yeri gəlmişkən, əgər etirazların perspektivindən danışırıqsa, başqa bir ehtimal İraq kürd silahlı qüvvələrinin – Peşmərgənin İran ərazisinə girib hazırda SEPAH qüvvələrinə qarşı döyüşən həmvətənlərinə kömək etməsidir. Bu, 1922-ci il etirazları zamanı baş verdi və İran qüvvələri, hətta İraq Kürdüstanını bombaladı. Lakin əgər İraq kürdləri indi rejimin müdaxilə etmək gücünə malik olmadığına əmin olsalar və ya Amerikanın İran təyyarələrini vuracağına zəmanət versə, İraq kürdləri müdaxilə edəcəklər. Lakin dövlət yaratmaqdan söhbət getmir, ən çox ehtimal olunan İran kürdləri üçün geniş muxtariyyətin verilməsidir.
“Qırmızı Kürdüstan” dedikdə yəqin ki, Sovet İttifaqının 1950-ci illərdə kürd dövləti yaratmaq və Türkiyəni parçalamaq planı olduğu zaman kürd kartını oynamaq cəhdlərini nəzərdə tutursunuz. Bu konsepsiya, Stalinin 1940-cı illərə, 1950-ci illərin əvvəllərinə aid layihəsi idi. İndi vəziyyət dəyişib. Rusiyanın Kürdüstanda demək olar ki, heç bir təsiri yoxdur, ən azından onu “Qırmızı Kürdüstan” adlandırmaq üçün kifayət deyil”.
İsrailli politoloq Pəhləvilərin Güney azərbaycanlılara qarşı repressiv siyasəti barədə də fikir bildirib:
“Rza Pəhləvinin anası azərbaycanlıdır. O, Azərbaycan dilində danışır və Azərbaycan mədəniyyətini dəstəkləməsi ilə tanınırdı. 1972-ci ildə İmperatriça Bakıya səfər etmişdi və çox yaxşı qarşılanmışdı. Hər halda Rza Pəhləvi deyir ki, atasının səhvlərini nəzərə alır, onları təkrarlamaq istəmir. O, Vahid Azərbaycanı dəstəkləməsə də etnik azlıqların hüquqlarını müdafiə edir. Ona görə də düşünürəm ki, bu mənada Güney azərbaycanlılar arasında da dəstək tapa bilər.
İranda hər kəs – azərbaycanlı milli azlıq, İranın digər etnik azlıqları və müxalifət qüvvələri rejimin dəyişdirilməli olması fikri ətrafında birləşiblər. Hər halda, əvvəlcə hakim rejimin devrilməsindən, yalnız bundan sonra İranın necə olacağından danışmaq olar”.
