1xeber.media xəbər verir ki, Muxtariyyətdən müasir idarəetməyə: Naxçıvan konstitusiyasındakı dəyişikliklərin siyasi-hüquqi mahiyyəti
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev “Naxçıvan Muxtar Respublikasının Konstitusiyasında dəyişikliklərin təsdiq edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Qanunu təsdiq etdi. Bu qanunu Azərbaycan Respublikasının suverenliyinin bərpası ilə müqayisə etsək, ölkədə de-fakto unitarlığın bərqərar olması kimi səciyyələndirə bilərik. Ümumilikdə, vahid konstitusiya üzrə mərkəzdən idarəetmənin mahiyyəti və mexanizmi dəyişdi, Naxçıvan Muxtar Respublikasının idarə olunmasının hüquqi əsasları yeniləndi. Tarixin müasir dövrlə uyğunlaşdırılması istiqamətində qərar qəbul olundu və bürokratik əngəllər - zəncirlənmiş həlqələr açıldı. Burada əsas məsələlərdən biri uzun illər boyu Naxçıvanın təhlükəsizliyi ilə bağlı formalaşmış sterotipin qırılmasıdır.
Naxçıvan Muxtar Respublikasının Preambula hissəsində “2. 1-ci maddənin II hissəsindən, “16 mart 1921-ci il tarixli Moskva və 13 oktyabr 1921-ci il tarixli Qars beynəlxalq müqavilələri” sözlərinin çıxarılması ilə bir vaxtlar bu həyati vacib əhəmiyyət kəsb edən məsələ öz təsir qüvvəsini itirdi.
Bəziləri bunu həssas qəbul edir və səhv qiymətləndirir, bu isə keçmişin diqtəsindən irəli gəlir.
Naxçıvanın muxtariyyətinin yanlış tarixdə qeyd edilməsi kimi
- Belə ki, ənənəvi olaraq bu tarix 9 fevral 1924-cü ildən götürülür.
Onda sual yaranır: əgər Qars müqaviləsi əsasdırsa, niyə görə 13 oktyabr 1921-ci il qeyd edilmir?!
Bu xüsusda milli baxış sərgilənməlidir. Biz Azərbaycanın unitarlığını - Naxçıvanın ərazi taleyini hər hansısa bir müqaviləyə bağlaya bilmərik. Bu, Azərbaycanın milli təhlükəsizlik məsələsidir. Dövlət milli müqəddəratını özü təyin edir və öz ərazisində məsələləri özü həll edir.
1. Bu müqavilə Azərbaycanla imzalanıb, bunun Naxçıvanın Ana sənədində yer almasına lüzum yoxdur.
2. Azərbaycanın tarixi-hüquqi ərazisinin təsbitinin digər dövlətlərin, yəni Rusiya, Ermənistan və Gürcüstanın imzasına gərək yoxdur.
Azərbaycan ilə Türkiyə 15 iyun 2021-ci ildə Qarabağda imzalanan “Şuşa Bəyannaməsi”ndə Qars müqaviləsinə sadiq olduqlarını bir daha təsdiq etdilər. Qardaş ölkə Cənubi Qafqaz respublikaları ilə münasibətlərinin nizamına aydınlıq gətirdi.
Dünya siyasəti dəyişir - bu Azərbaycana və onun milli maraq landşafınada təsir edir.
Beynəlxalq güclərin mənafeyinə uyğun olaraq yeni çağırışlar meydana çıxır.
Bu tələbləri qabaqlayıcı tədbirlərlə milli mənafe baxımından dəyərləndirmək mühümdür.
Naxçıvan “Türk qapısı” olmaqla yanaşı, yeni geosiyasi və geoiqtisadi rəqabətin lokomotividir. Bu ərazinin gələcəyi ikinci, üçüncü, dördüncü dövlətlərin imzaladığı müqavilənin taleyinə çevrilə bilməz. Bu diyar Azərbaycanın fövqündə “beynəlxalq güc” rolunu oynayır. Bütün atılan addımlar Naxçıvanın cismən və ruhən inkişafına hesablanmışdır. Tarix boyu dövlətlərin gücü yalnız onların iqtisadi və hərbi potensialı ilə deyil, həm də hüquqi sistemlərinin davamlılığı və idarəetmə institutlarının səmərəliliyi ilə ölçülmüşdür. Müasir dünyada isə konstitusion hüquq dövlət quruculuğunun ən mühüm dayaqlarından biri kimi çıxış edir. Məhz buna görə də dövlət idarəçiliyinin inkişafı və institusional sabitliyin möhkəmləndirilməsi baxımından konstitusion islahatlar xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Bu, qalib ölkənin hüquqi və siyasi həyatında diqqətəlayiq hadisədir. Bu qərar yalnız muxtar respublikanın hüquqi bazasının yenilənməsi deyil, həm də dövlət idarəçiliyinin müasir tələblərə uyğunlaşdırılması və vahid konstitusion məkanın daha da möhkəmləndirilməsi istiqamətində atılmış mühüm addım, idarəetmə fəlsəfəsi və arxitekturasının yenilənməsi kimi dəyərləndirilir.
Dövlət idarəçiliyində islahatların məntiqi davamı
Son illərdə Azərbaycan Respublikasının dövlət idarəçiliyində həyata keçirilən sistemli islahatlar ölkənin inkişaf strategiyasının mühüm tərkib hissəsinə çevrilmişdir. Dövlət institutlarının fəaliyyətinin optimallaşdırılması, hüquqi bazanın müasirləşdirilməsi və idarəetmə mexanizmlərinin daha səmərəli təşkil olunması bu islahatların əsas istiqamətlərini təşkil edir.
Təsadüfi xarakter daşımayan bu proses ölkənin uzunmüddətli inkişaf konsepsiyasına əsaslanan ardıcıl siyasi kursun nəticəsidir. Müasir dövlət idarəçiliyi yalnız güclü siyasi iradə deyil, həm də güclü hüquqi əsas tələb edir. Konstitusiya isə həmin hüquqi əsasın ən möhkəm dayağıdır.
Naxçıvan Muxtar Respublikasının Konstitusiyasında edilən dəyişikliklər də məhz bu strateji yanaşmanın tərkib hissəsidir.
Tarixi muxtariyyət və müasir idarəetmə
Naxçıvan Muxtar Respublikası Azərbaycanın dövlətçilik tarixində xüsusi yerə malikdir. Bu region təkcə coğrafi baxımdan deyil, eləcə də milli dayanıqlıq, siyasi və tarixi baxımdan ölkənin mühüm strateji məkanlarından biri hesab olunur.
Naxçıvanın muxtariyyət statusu yalnız inzibati idarəetmə modeli deyil, həm də Azərbaycanın dövlətçilik ənənələrinin mühüm elementidir. Bu muxtariyyət uzun illər ərzində regionun sosial-iqtisadi inkişafına və siyasi sabitliyinə mühüm töhfə vermişdir.
Lakin zaman dəyişdikcə idarəetmə sistemləri də yenilənməlidir. Müasir dövr dövlət idarəçiliyində daha çevik, daha səmərəli və daha müasir institusional mexanizmlərin tətbiqini tələb edir. Bu baxımdan konstitusion dəyişikliklər muxtar respublikanın idarəetmə sisteminin müasir tələblərə uyğunlaşdırılması istiqamətində mühüm addım hesab oluna bilər. Eyni zamanda bu, Azərbaycanın milli təhlükəsizlik və milli maraqları landşaftında önəmli çəkiyə malik bir məsələsidir. Dünya miqyasında siyasi oyun qaydaları, əsas siyasi aktorlar və güc balansı dəyişir, Azərbaycan da bu kontekstdə müqəddəratını özü həll edir. Bu baxımdan atılan addımlar həm də milli maraqlar çərçivəsində Naxçıvanın gələcək hərtərəfli inkişafının sığortalanmasına hesablanıb.
Vahid konstitusion məkanın möhkəmləndirilməsi
Hər bir dövlətin gücü onun hüquqi sisteminin vahidliyində və institusional sabitliyində əks olunur. Dövlət idarəçiliyində müxtəlif səviyyələrdə fəaliyyət göstərən institutların koordinasiyalı fəaliyyəti hüquqi mexanizmlərin aydın və sistemli olmasını tələb edir.
Naxçıvan Muxtar Respublikasının Konstitusiyasında edilən dəyişikliklər məhz bu baxımdan vahid hüquqi məkanın daha da möhkəmləndirilməsinə xidmət edir. Bu dəyişikliklər mərkəzi dövlət hakimiyyəti ilə regional idarəetmə institutları arasında əlaqələrin daha səmərəli təşkil olunmasına imkan yaradır.
Hüquqi sistemdə vahidliyin təmin olunması yalnız idarəetmənin səmərəliliyini artırmır, eyni zamanda dövlət institutlarına olan ictimai etimadı da gücləndirir.
Şəffaf və effektiv idarəetmə istiqamətində
Müasir dövlət idarəçiliyində şəffaflıq və hesabatlılıq prinsipləri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlət institutlarının fəaliyyəti nə qədər açıq və sistemli təşkil olunarsa, idarəetmə də bir o qədər effektiv olur.
Konstitusion dəyişikliklər idarəetmə mexanizmlərinin daha çevik və funksional şəkildə qurulmasına imkan yaradır. Bu isə dövlət institutlarının fəaliyyətində səmərəliliyin artırılmasına və qərarların icra mexanizmlərinin daha operativ işləməsinə yol açır.
Beləliklə, konstitusion hüquqi bazanın yenilənməsi idarəetmə sisteminin keyfiyyətcə yeni mərhələyə keçidini təmin edən mühüm amillərdən biri kimi çıxış edir.
Strateji regionun inkişaf perspektivləri
Artıq qeyd etdik ki, Naxçıvan Muxtar Respublikası Azərbaycanın geosiyasi baxımdan mühüm regionlarından biridir. Regionun xüsusi coğrafi mövqeyi və strateji əhəmiyyəti burada dövlət idarəetmə sisteminin güclü və sabit olmasını zəruri edir.
Uzun illər blokada şəraitində yaşayan Naxçıvanda bu müddətdə özünəməxsus idarəetmə təcrübəsi formalaşmışdır. Bu təcrübə regionun sosial-iqtisadi inkişafına və siyasi sabitliyinə mühüm töhfə vermişdir.
Lakin müasir dövrdə regional inkişaf və təhlükəsizlik məsələləri idarəetmə sisteminin daha müasir institusional prinsiplərə əsaslanmasını tələb edir. Konstitusiya dəyişiklikləri bu baxımdan regionun inkişaf potensialının daha səmərəli şəkildə reallaşdırılmasına yeni imkanlar yarada bilər.
Dövlət idarəçiliyində yeni mərhələ
Azərbaycanda həyata keçirilən institusional islahatlar dövlət idarəçiliyinin daha müasir və çevik modelə doğru inkişaf etdiyini göstərir. Dövlət institutlarının fəaliyyətinin optimallaşdırılması, hüquqi bazanın yenilənməsi və idarəetmə mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi bu prosesin əsas istiqamətlərini təşkil edir.
Prezident İlham Əliyevin imzaladığı konstitusiya qanunu da bu islahatların davamlı və sistemli xarakter daşıdığını bir daha nümayiş etdirir. Dövlət idarəçiliyinin müasirləşdirilməsi ölkənin uzunmüddətli inkişaf strategiyasının ayrılmaz hissəsi kimi həyata keçirilir.
Nəticə
Naxçıvan Muxtar Respublikasının Konstitusiyasında edilən dəyişikliklərin təsdiq olunması Azərbaycanın dövlət idarəçiliyində aparılan islahatların mühüm mərhələlərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Bu addım həm vahid konstitusion məkanın möhkəmləndirilməsinə, həm də regional idarəetmə sisteminin daha müasir və səmərəli modelə uyğunlaşdırılmasına xidmət edir.
Beləliklə, konstitusion dəyişikliklər yalnız hüquqi yenilənmə deyil, həm də dövlət idarəçiliyinin inkişafına yönəlmiş strateji addım kimi çıxış edir. Bu addım heç şübhəsiz Azərbaycanın dövlətçilik ənənələrinin möhkəmləndirilməsinə və müasir idarəetmə modelinin formalaşmasına xidmət edən mühüm siyasi-hüquqi hadisə kimi tarixə düşəcəkdir. Eyni zamanda bu mütərəqqi və gələcək tərəqqinin müjdəçisi olan sözügedən sənəd bizlərə 44 günlük Vətən müharibəsində möhtəşəm Zəfər yaşadan Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin həqiqi liderlik və strateji idarəetmə məharəti, siyasi uzaqgörənliyinin təcəssümüdür. Əminik ki, atılan strateji addım üstəgəl onun davamlılığını təmin etmək iqtidarında olan hakim siyasi iradə Naxçıvanın Azərbaycanın inkişaf möcüzəsinin tərkib hissəsi olaraq dünyaya və vahid Türk gələcəyinə açılan qapı mövqeyini daha da möhkəmləndirəcəkdir.
Burada zəngin mənəvi mühit, xalq hikməti və zəhmətlə bağlı həyat tərzi mövcuddur. Mühitin saflığı, dəyərlər və ənənələr sisiseminin formalaşması, ailə institutunun qorunması və əmək məşğulluğunun saxlanılması buranı Azərbaycanın əsas sütunlarından birinə çevirmişdir. Bir sözlə, bu qeyri-adi coğrafiya bir taledir. Taleyi dəyişmək isə yalnız əməllərimizlə mümkündür. Naxçıvan mövqeyi həssas olduğu qədər strateji, strateji olduğu qədər həssasdır. Azərbaycanın dövlətçiliyi xüsusunda tarixi, coğrafi, mədəni cəhətdən əlahiddə yerə malikdir. Bu xüsusda, Naxçıvan yenidəndoğuluşuna qədəm qoyur. “Ümid körpüsü” indi inam məbədinə çevrilir. İdarəetmənin təkmilləşdirilməsi, optimallaşdırılması və mərkəzləşdirilməsi ilə yanaşı, yerli, regional və beynəlxalq təhlükəsizliyə, habelə gələcək milli məqsədlərə xidmət edən addımlar atılır. Güman edirik ki, Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının VIII fəslində də düzəlişlər olunacaq və muxtariyyətdən müasir idarəetməyə yanaşma sərgilənəcəkdir.
Naxçıvanın muxtariyyət statusuna yeni baxış yenidən doğuş – yəni, keçmiş kimliyi inkar etmədən, onu dərk edib irəliyə getməkdir.
Yəhya Babanlı
tarix üzrə fəlsəfə doktoru
