Türkiyədə gedən proseslərlə bağlı ictimai rəy təktipli deyil. Ölkədə müxtəlif siyasi, ideoloji və geosiyasi baxış bucaqları mövcuddur. Həmçinin İran mövzusunda zaman-zaman görülən “dəstək motivli” şərhlərin bir neçə əsas səbəbi var.
Bu sözləri axar.az-a açıqlamasında türkiyəli hərbi ekspert, general Yücel Karauz son günlər Türkiyənin media və sosial şəbəkələrində Azərbaycanın İranla bağlı siyasətinə qarşı səsləndirilən fikirləri şərh edərkən deyib.
Ekspert bildirib ki, İranın müdafiə olunmasının bir neçə səbəbi var:
“Birincisi, antiqərb və antiisrail refleksidir. Türkiyədə bəzi qruplar İranı ABŞ və İsrailə qarşı duran bir güc kimi görür. Buna görə də İranla yaşanan hər hansı bir gərginlikdə avtomatik olaraq İranı dəstəkləyən fikirlər ortaya çıxır. Bu yanaşma bəzən geosiyasi analizdən daha çox, ideoloji fikirlərdən qaynaqlanır.
İkincisi, Fələstin məsələsi üzərindən formalaşan təsəvvürdür. İran Fələstin məsələsini müdafiə etdiyi üçün bəzi dairələrdə İsrailə qarşı dirənən ölkə kimi görülür. Bu təsəvvür İranın bölgədəki digər siyasətlərinin gözardı edilməsinə səbəb ola bilir.
Bəzi şərhlər əslində İranı dəstəkləməkdən çox, Türkiyənin İranla birbaşa qarşıdurmaya girməməsini müdafiə edən ehtiyatlı yanaşmanın nəticəsidir”.
Generalın sözlərinə görə, Azərbaycana qarşı səsləndirilən fikirlərin səbəblərindən biri isə İsraillə münasibətlər və bəzi reallıqların arxa planda qalmasıdır:
“Türkiyədə İsrailə qarşı düşüncələr güclü olduğu üçün bəzi dairələr Azərbaycan-İsrail münasibətlərini tənqid edir. Lakin bu tənqidlər çox vaxt geosiyasi reallıqdan uzaq olur. Çünki Azərbaycanın İsraillə münasibəti İrana qarşı bir ittifaq deyil, daha çox müdafiə texnologiyası və enerji əməkdaşlığı çərçivəsindədir. Azərbaycanla İsrailin müdafiə və texnologiya sahəsində əməkdaşlığı xüsusilə son 10–15 ildə inkişaf edib. Nəticə olaraq da Azərbaycan İsraildən yüksək texnologiyalı silah sistemləri alıb. Hətta Qarabağ müharibəsində istifadə olunan bəzi sistemlər İsraildən alınmışdı.
Hazırda da iki ölkə arasında enerji sahəsində əməkdaşlıq mövcuddur.
Ancaq diqqətdən kənarda qalan İranda yaşayan türk əhalisi məsələsi var. Bu çox vacib məsələdir. Çünki İran daxilində yaşayan türk əhalisi olduqca böyükdür. Müxtəlif təxminlərə görə, İranda 35 milyondan çox türk mənşəli əhali mövcuddur. Bunun böyük hissəsi isə Azərbaycan türküdür. Tarixə də baxsaq, İran ərazisində uzun müddət türk dövlətləri - Səfəvilər, Əfşarlar və Qacarlar hökm sürüb. Yəni, İran tarixi ilə türk tarixi iç-içədir. Buna görə də Türkiyədə bir çox insan İranla birbaşa düşmənçilik fikrinə ehtiyatla yanaşır.
Ancaq bir sual yaranır: bəs Qarabağ müharibəsi dövründə İran yanaşması niyə unuduldu?
Bəli, Qarabağ münaqişəsində İranın siyasəti Azərbaycan üçün olduqca mübahisəli idi. Xüsusilə 1990-cı illərdə İran sərhədlərini Ermənistan üçün açıq saxladı, enerji və ticarət axınını davam etdirdi və bəzi logistik dəstəklər göstərdi. Buna görə də Azərbaycanda İrana qarşı ciddi etimadsızlıq yarandı. Lakin Türkiyədə bu mövzu çox vaxt İranla bağlı məlumat çatışmazlığı, Fələstin məsələsinin müzakirəni kölgələməsi və sosial mediada emosional şərhlərin önə çıxması səbəbindən arxa planda qalır”.
Karauz əlavə edib ki, Türkiyənin dövlət siyasəti əslində fərqlidir:
“Burada vacib olan dövlət siyasəti ilə sosial media müzakirələrini ayırmaqdır. Çünki Türkiyə üçün Azərbaycan strateji müttəfiqdir.
Bu münasibət yalnız siyasi deyil, hərbi, iqtisadi, enerji, mədəni sahələrdə də dərin köklərə malikdir. Bunun ən açıq ifadəsi “Bir millət, iki dövlət” anlayışıdır.
Dövlət siyasəti baxımından Türkiyənin Azərbaycana münasibəti son dərəcə aydın və dəyişməzdir.
Məsələni ümumiləşdirərək deyə bilərəm ki, bugünkü müzakirələr əslində üç fərqli geosiyasi xəttin üst-üstə düşməsindən qaynaqlanır:
1. Türkiyə–Azərbaycan strateji ittifaqı;
2. İranda regional təhlükəsizlik həssaslıqları;
3. İsrail faktoru.
Lakin uzunmüddətli perspektivdə Türkiyənin bölgə siyasəti baxımından ən möhkəm xətt budur: Türkiyə – Azərbaycan – Türk dünyası oxu. Bu xətt həm enerji dəhlizləri, həm də təhlükəsizlik arxitekturası baxımından strateji əhəmiyyətə malikdir.
Qısaca desək, Türkiyədə zaman-zaman yaranan Azərbaycanla bağlı müəyyən tənqidlər dövlət siyasətini əks etdirmir. Bunlar daha çox ideoloji və ya emosional reaksiyalardan qaynaqlanır. Tarixi, mədəni və strateji baxımdan Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı bağ son dərəcə güclüdür və regional tarazlıqlarda bu münasibət əsas amil kimi qalmağa davam edəcək”.
