Azərbaycan istehlakçısının gündəlik rasionunda və mətbəx mədəniyyətində ət məhsulları xüsusi çəkiyə malikdir. Lakin son dövrlərdə ölkənin pərakəndə satış şəbəkələrində və bazarlarında ətin qiymətində müşahidə olunan davamlı artım tendensiyası həm alıcıları, həm də sahə mütəxəssislərini ciddi şəkildə düşündürür.
Bir vaxtlar hər ailənin büdcəsinə uyğun olan mal və qoyun əti, bu gün artıq rəflərdə fərqli qiymət formalaşması ilə diqqət çəkir. Bəs daxili bazarda qiymətləri yuxarı doğru itələyən real iqtisadi səbəblər nələrdir? Mövzunu jurnalist araşdırması prizmasından, kəndli, fermer və iqtisadçı rəyləri əsasında təhlil edirik.
1. Heyvandarlıq təsərrüfatlarında say azalması və "Erkən Kəsim" riski
Bazardakı qiymət artımının ilkin və ən fundamental səbəbi təklif inflyasiyası, yəni bazara çıxarılan yerli heyvan sayının azalmasıdır. Statistika və sahə müşahidələri göstərir ki, son illərdə ölkədə həm iri, həm də xırdabuynuzlu heyvanların ümumi baş sayında geriləmə qeydə alınır. Fermerlər bəzən iqtisadi çətinliklər səbəbindən ana bətnindəki döl verə biləcək heyvanları və ya çəkisi tam tamamlanmamış gənc heyvanları ("erkən kəsim") satışa çıxarmaq məcburiyyətində qalırlar. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə yerli reproduksiyanı zəiflədir və bazarda ət qıtlığı yaradaraq qiyməti artırır.
2. Yem və saxlama xərclərinin kəskin artması
Heyvandarlıq təsərrüfatı ilə məşğul olan şəxslərlə həmsöhbət olduqda, onların ən çox gileykləndiyi məqam saxlanma xərcləridir. Ət istehsalının maya dəyərinin təxminən 60-70%-ni yem xərcləri təşkil edir. Qlobal bazarlarda taxıl və ot məhsullarının bahalaşması birbaşa daxili bazara da təsir edib. Kombinə edilmiş xüsusi yemlərin, eləcə də yonca və otun qiymətinin artması fermerlərin rentabelliyini aşağı salır. Xərclərini qarşılaya bilməyən kiçik təsərrüfat sahibləri heyvan sayını minimuma endirir, böyük aqroparklar isə artan xərcləri son məhsulun – ətin üzərinə qoymağa məcbur olurlar.
3. Örüş və otlaq sahələrinin məhdudlaşması
Ənənəvi heyvandarlığın əsas dayaqlarından biri olan təbii otlaq və örüş sahələrinin ildən-ilə azalması digər bir kritik faktordur. İqlim dəyişikliyi, bəzi bölgələrdə yaşanan quraqlıq və su qıtlığı təbii yaşıl zonaların məhsuldarlığını aşağı salıb. Heyvanları təbii üsulla otarmaq imkanı azaldıqca, fermerlər qapalı tövlə şəraitində baha yemlərlə saxlama sisteminə keçirlər. Bu məcburi keçid birbaşa olaraq ətin kiloqramının maya dəyərini yuxarı qaldırır.
4. Qlobal idxal asılılığı və daşıma xərcləri
Azərbaycan daxili tələbatın müəyyən bir hissəsini xaricdən gətirilən diri heyvanlar və dondurulmuş ət hesabına qarşılayır. Lakin qlobal loqistika zəncirindəki bahalaşma, yanacaq qiymətlərinin artması və idxal olunan ölkələrdəki daxili inflyasiya ölkəmizə gətirilən ətin gömrük dəyərini də yüksəldib. Xaricdən baha qiymətə daxil olan xammal yerli bazarda ucuzlaşmaya deyil, əksinə, ümumi qiymət indeksinin artmasına rəvac verir.
Nəticə və Baxış
Göründüyü kimi, ət qiymətlərinin yüksək olması subyektiv və ya süni amillərdən daha çox, tamamilə obyektiv iqtisadi zəncirin (yem xərcləri, örüş qıtlığı, qlobal idxal qiymətləri) təbii nəticəsidir.
Sahə ekspertlərinin fikrincə, bazarda qiymət sabitliyinə nail olmağın tək yolu kəndlinin yem və dərman xərclərinin optimallaşdırılması, yerli damazlıq təsərrüfatlarının dəstəklənməsi və daxili istehsalın stimullaşdırılmasıdır. Yalnız yerli istehsal rəqabətədavamlı və ucuz maya dəyərinə malik olduqdan sonra süfrələrimizdəki ət məhsullarının qiymətində real sabitləşmə müşahidə edilə bilər.
Aidə Tofiqqızı
