Cənubi Qafqazda formalaşan yeni siyasi mühit regionun iqtisadi coğrafiyasını da dəyişir. Onilliklər ərzində münaqişələr və bağlı kommunikasiyalar səbəbindən istifadə olunmayan imkanlar yenidən gündəmə gəlir. Bu prosesdə Naxçıvan Muxtar Respublikası Azərbaycanın regional strategiyasının əsas coğrafi nöqtələrindən biri kimi önə çıxır.
Naxçıvanın Türkiyə, İran və Ermənistanla sərhəddə yerləşməsi muxtar respublikanın əhəmiyyətini Azərbaycanın daxili iqtisadi çərçivəsindən çıxarır. Yeni nəqliyyat xətlərinin reallaşması ilə bu ərazi Xəzər hövzəsi ilə Anadolu, daha geniş miqyasda isə Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında əlavə bağlantı nöqtəsinə çevrilə bilər.
Heydər Əliyevdən İlham Əliyevə uzanan strateji xətt
Naxçıvanın Azərbaycan dövlətçiliyində xüsusi mövqeyi tarixi və siyasi amillərlə bağlıdır. Müstəqilliyin ilk illərində muxtar respublikanın mürəkkəb təhlükəsizlik və iqtisadi şəraitdə qorunması Heydər Əliyevin Naxçıvandakı siyasi fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən biri idi.
Sonrakı dövrdə Naxçıvanın sosial və iqtisadi dayanıqlığının təmin edilməsi dövlət siyasətinin davamlı istiqamətinə çevrildi.
Prezident İlham Əliyevin hakimiyyəti illərində isə yanaşmanın miqyası genişlənib. Dövlət başçısının indiyədək Naxçıvana 17 dəfə səfər etməsi, müxtəlif infrastruktur və sosial obyektlərin istifadəyə verilməsi, enerji, nəqliyyat və iqtisadiyyatla bağlı qərarların qəbul olunması muxtar respublikanın ümumi dövlət strategiyasındakı yerini göstərir.
Hazırkı mərhələnin əsas xüsusiyyəti isə Naxçıvanın inkişafının artıq yalnız daxili sosial-iqtisadi məsələ kimi nəzərdən keçirilməməsidir. Bakı muxtar respublikanın imkanlarını Azərbaycanın regional nəqliyyat, enerji və ticarət siyasəti ilə əlaqələndirir.
Dövlət siyasətindən iqtisadi transformasiyaya
Naxçıvanın inkişafı Azərbaycan dövlətinin uzunmüddətli siyasətində xüsusi yer tutub. Müstəqilliyin mürəkkəb ilk illərində Ulu Öndər Heydər Əliyevin Naxçıvandakı fəaliyyəti muxtar respublikanın təhlükəsizliyinin və siyasi sabitliyinin qorunmasında mühüm rol oynayıb.
Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi dövründə bu xətt geniş iqtisadi məzmun qazanıb. Dövlət başçısının Naxçıvanda infrastruktur, energetika, sosial xidmətlər və iqtisadiyyat üzrə qəbul etdiyi qərarlar bölgəyə sistemli yanaşmanın göstəricisidir.
2023-2027-ci illəri əhatə edən Dövlət Proqramı isə yeni mərhələnin əsas çərçivəsini müəyyənləşdirib. Burada söhbət artıq ayrı-ayrı obyektlərin tikintisindən deyil, Naxçıvan iqtisadiyyatının struktur baxımından yenilənməsindən gedir.
Nəticələr statistikada da görünür. 2023-cü illə müqayisədə 2025-ci ildə ÜDM real ifadədə 7,6 faiz, sənaye istehsalı 4,6 faiz, nəqliyyat və anbar təsərrüfatı isə 25,7 faiz artıb. Əsas kapitala investisiyaların 2,5 dəfə yüksəlməsi iqtisadi genişlənmənin arxasında ciddi investisiya fəallığının dayandığını göstərir.
2023-cü ildən 2026-cı ilin ortalarınadək 359 istehsal və xidmət sahəsinin yaradılması, 342 sahibkarlıq layihəsinə 27,2 milyon manat güzəştli kreditin verilməsi də yerli iqtisadi bazanın genişləndirildiyini göstərir.
Tranzitdən daha böyük iqtisadi hədəf
Naxçıvanın gələcək inkişafında əsas məsələ onun, sadəcə, tranzit əraziyə çevrilməsi deyil. Daha böyük perspektiv yük axınlarının ətrafında istehsal, logistika, ticarət və xidmət iqtisadiyyatının formalaşdırılmasıdır.
Naxçıvan Sənaye Parkının yaradılması bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yeni kommunikasiya xətləri böyük həcmdə yük gətirərsə, sənaye parkları, logistika terminalları, anbarlar, emal müəssisələri və xidmət sektorları həmin hərəkəti iqtisadi gəlirə çevirə bilər.
Tarixən Anadolu, İran və Cənubi Qafqaz arasında ticarət yollarının yaxınlığında yerləşən Naxçıvan yeni şəraitdə bu funksiyanı müasir formatda bərpa etmək imkanına malikdir. Türkiyə və İran kimi böyük bazarlara yaxınlıq, gələcəkdə Ermənistan istiqamətində kommunikasiyaların açılması muxtar respublikanın iqtisadi radiusunu əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirə bilər.
Azərbaycanın nəqliyyat xəritəsində yeni istiqamət
Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında maneəsiz quru əlaqəsinin yaradılması bu transformasiyanın strateji sütunlarından biridir.
TRIPP, Qars-İğdır-Naxçıvan dəmir yolu və regionda nəzərdə tutulan digər bağlantılar reallaşarsa, Mərkəzi Asiyadan Xəzər üzərindən Azərbaycana daxil olan yüklər üçün Türkiyəyə və Avropaya əlavə çıxış meydana gələ bilər.
Bu istiqamət Gürcüstan üzərindən mövcud nəqliyyat sistemini əvəz etməkdən daha çox onu tamamlayacaq. Azərbaycan bununla qərb istiqamətində alternativ əldə edərək tranzit şəbəkəsinin dayanıqlığını yüksəldə bilər.
Naxçıvanın potensialı Şərq-Qərb marşrutu ilə də məhdudlaşmır. İranla bağlantılar onun Şimal-Cənub nəqliyyat sisteminin müxtəlif qolları ilə qarşılıqlı əlaqəsini də genişləndirə bilər. Beləliklə, muxtar respublikanın üstünlüyü ayrı-ayrı dəhlizlərin üzərində yerləşməsindən çox, müxtəlif istiqamətlərin kəsişə biləcəyi coğrafiyada olmasındadır.
Enerji xəritəsində yeni imkanlar
Naxçıvanda baş verən dəyişikliklərin ikinci mühüm istiqaməti energetikadır. İğdır-Naxçıvan qaz kəmərinin istifadəyə verilməsi qaz təchizatının şaxələndirilməsi və enerji təhlükəsizliyinin möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm nəticə yaradıb.
Eyni zamanda elektrik şəbəkəsinin yenilənməsi, yeni yarımstansiyaların tikilməsi, 36 meqavatlıq Ordubad və 15,6 meqavatlıq Tivi su elektrik stansiyalarının inşası enerji istehsalının genişləndirilməsinə xidmət edir.
Naxçıvanın günəş və hidroenerji potensialı gələcəkdə daha böyük perspektiv açır. İstehsal imkanlarının genişlənməsi muxtar respublikanı enerji idxalından asılı ərazidən öz tələbatını daha böyük həcmdə qarşılayan, perspektivdə isə “yaşıl enerji” ixracında iştirak edən regiona çevirə bilər.
Mərkəzi Asiya və Azərbaycandan Türkiyə və Avropaya uzana biləcək gələcək enerji bağlantıları da nəzərə alınarsa, Naxçıvan nəqliyyatla yanaşı, enerji tranzitində də yeni funksiya əldə edə bilər.
Kommunikasiyalar sülhün iqtisadi dayağı kimi
Naxçıvanın yeni rolunun Ermənistan-Azərbaycan sülh prosesi ilə birbaşa əlaqəsi var. Kommunikasiyaların açılması Azərbaycan üçün Naxçıvanla bağlantı yaratmaqla yanaşı, Ermənistan üçün də regional iqtisadi sistemlərə qoşulmaq imkanı yaradır.
Bu mənada nəqliyyat layihələri sırf logistika məsələsi deyil. Münaqişədən çıxmış regionda qarşılıqlı iqtisadi maraqların yaranması uzunmüddətli sabitliyin əlavə təminatına çevrilə bilər.
Dəmir yolları siyasi sazişləri əvəz etmir. Lakin sülh əldə olunduqdan sonra ticarət, tranzit və qarşılıqlı iqtisadi fayda onun davamlılığını gücləndirən amillər yaradır.
Zəfərdən yeni regional arxitekturaya
Hazırkı proseslərin siyasi başlanğıc nöqtəsi Azərbaycanın Vətən müharibəsində qazandığı tarixi Zəfərdir. Ərazi bütövlüyünün və suverenliyin təmin olunması Cənubi Qafqazda əvvəlki status-kvonu dəyişərək yeni regional gündəliyin meydana çıxmasına şərait yaradıb.
Bu baxımdan “Prezident İlham Əliyev həm müharibəni, həm sülhü qazandı” tezisi yalnız siyasi ifadə deyil, postmünaqişə strategiyasının mahiyyətini açıqlayan yanaşma kimi qiymətləndirilməlidir. Hərbi müstəvidə əldə edilən nəticələrin növbəti mərhələdə diplomatiya, iqtisadi əməkdaşlıq və kommunikasiyalar vasitəsilə möhkəmləndirilməsi əsas hədəfə çevrilib.
Naxçıvan bu strategiyanın ən mühüm məkanlarından biridir.
Bir zamanlar ölkənin əsas ərazisindən ayrı düşməsi Naxçıvanın iqtisadi məhdudiyyəti hesab olunurdu. İndi isə Türkiyə, İran, Ermənistan və Azərbaycanın əsas hissəsi arasında yerləşməsi onun başlıca geoiqtisadi üstünlüyünə çevrilə bilər.
Beləliklə, Naxçıvan üçün başlayan yeni mərhələnin əsas mahiyyəti yalnız uzunmüddətli təcridin nəticələrini aradan qaldırmaq deyil. Qarşıdakı əsas vəzifə coğrafi mövqeni iqtisadi kapitala, tranziti istehsala, enerji təhlükəsizliyini ixrac potensialına və regional kommunikasiyaları davamlı əməkdaşlıq mexanizminə çevirməkdir.apa.az
