Çoxvektorlu xarici siyasət yürüdən Azərbaycanın xarici siyasət kursunda Mərkəzi Asiya ölkələri ilə, xüsusilə də Özbəkistanla əlaqələrin genişləndirilməsi böyük əhəmiyyət daşıyır. İki dost və qardaş xalqı birləşdirən çoxəsrlik ortaq tarix, dil, mədəniyyət və mənəvi dəyərlərlə yanaşı, Azərbaycanla Özbəkistan arasında qarşılıqlı etimad və siyasi dialoq da son illərdə daha da möhkəmlənib. Bu münasibətlər son dövrdə keyfiyyətcə yeni mərhələyə yüksələrək müttəfiqlik xarakteri alıb və demək olar ki, bütün sahələrdə əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün əlverişli zəmin yaradıb. Məhz bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin avqustun 23–24-də dost Özbəkistana dövlət səfərinə Bakı ilə Daşkənd arasında münasibətlərin yeni mərhələyə keçidi kontekstində nəzər salmaq lazımdır.
İki ölkə arasındakı münasibətlərin bu gün bu səviyyəyə çatmasında Ulu Öndər Heydər Əliyevin xidmətləri danılmazdır. Məhz onun siyasi iradəsi və uzaqgörənliyi bu məsələdə böyük rol oynayıb. Azərbaycan müstəqilliyini əldə etdikdən sonra bir çox ölkə ilə münasibətləri formalaşdırdığı bir dövrdə Heydər Əliyevin 1997-ci ilin 18-19 iyun tarixlərində Özbəkistana səfəri, keçirdiyi görüşlər, aparılan danışıqlar və imzalanan 19 sənəd Bakı ilə Daşkənd arasında əlaqələrin bünövrəsini təşkil etdi.
Heydər Əliyev kursunun davamçısı olan Prezident İlham Əliyev də Özbəkistanla münasibətlərə xüsusi diqqət yetirir. Bakı ilə Daşkənd arasında əlaqələrin bu gün çatdığı yüksək səviyyədə məhz onun siyasi iradəsinin xüsusi rolu var. Eyni zamanda, Özbəkistan lideri Şavkat Mirziyoyevlə formalaşmış qarşılıqlı etimad və dostluğa söykənən münasibətlər də iki ölkə arasındakı əlaqələrin inkişafına mühüm töhfə verib. Təsadüfi deyil ki, son beş il ərzində Azərbaycan və Özbəkistan prezidentləri arasında yüksək səviyyədə 15 qarşılıqlı səfər baş tutub. Bu səfərlər çərçivəsində aparılan danışıqlar və əldə edilən razılaşmalar iki ölkə arasında siyasi dialoqun davamlılığını təmin etməklə yanaşı, münasibətlərin yeni istiqamətlər üzrə genişlənməsinə də mühüm təkan verib.
Dövlət səfəri çərçivəsində Prezident İlham Əliyev özbəkistanlı həmkarı ilə ikitərəfli görüş keçirəcək. Eyni zamanda Azərbaycan və Özbəkistan Ali Dövlətlərarası Şurasının üçüncü iclası baş tutacaq. 2023-cü ildə təməli atılan bu Şura iki dövlət arasında strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqlik münasibətlərinin inkişaf etdirilməsi ilə bağlı əsas prioritetlərin Prezidentlər səviyyəsində müzakirəsinə imkan yaradıb. 2024-cü ildə ilk iclas Daşkənddə, 2025-ci ildə isə ikinci iclas Bakıda keçirilib. Cari ildə üçüncü iclasın keçirilməsi isə bu formatın artıq müntəzəm xarakter aldığını və siyasi dialoq mexanizminə çevrildiyini göstərir.
Bu səfər çərçivəsində iki dövlət başçısı tərəfindən imzalanması nəzərdə tutulan "Azərbaycan Respublikası ilə Özbəkistan Respublikası arasında əbədi dostluq haqqında Müqavilə" xüsusi diqqət çəkir və böyük önəmə sahibdir. Çünki bu müqavilənin imzalanması iki ölkə arasında uzun illər ərzində formalaşmış siyasi və dostluq münasibətlərinin daha möhkəm hüquqi əsaslarla təsbit edilməsi baxımından əhəmiyyətli addım ola bilər.
Qeyd etmək yerinə düşər ki, Bakı ilə Daşkənd bir çox platformalarda əməkdaşlıq edir. Məsələn, BMT, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı, TDT (Türk Dövlətləri Təşkilatı), Qoşulmama Hərəkatı, ATƏT, Mərkəzi Asiya və Azərbaycan Respublikası Dövlət Başçılarının Məşvərət Görüşü kimi formatların adını çəkə bilərik. Bu da göstərir ki, iki ölkə arasında əməkdaşlıq sadəcə ikitərəfli münasibətlərlə məhdudlaşmır. Paralel olaraq da beynəlxalq və regional gündəlikdə də qarşılıqlı dəstək və eyni mövqedən çıxış etmə ilə müşayiət olunub.
Azərbaycan Mərkəzi Asiya ölkələri, o cümlədən Özbəkistanla münasibətlərin həm ikitərəfli, həm də çoxtərəfli müstəvidə inkişafına xüsusi əhəmiyyət verir. Bu baxımdan Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Görüşü Azərbaycanın regionla siyasi dialoqunun və əməkdaşlığının genişlənməsi üçün mühüm platformalardan birinə çevrilib. İlk dəfə 2018-ci ildə Qazaxıstanın Astana şəhərində keçirilən bu formatda Azərbaycan son illərdə daha fəal iştirak etməyə başlayıb. Prezident İlham Əliyev 2023 və 2024-cü illərdə keçirilən V və VI Məşvərət Görüşlərində fəxri qonaq qismində iştirak edib. 2025-ci il noyabrın 16-da Daşkənddə keçirilən VII Məşvərət Görüşündə isə Azərbaycanın bu formata tamhüquqlu üzv kimi qoşulması barədə qərar qəbul edilib. Bununla da əvvəllər C5 kimi tanınan regional əməkdaşlıq formatı Azərbaycanın iştirakı ilə faktiki olaraq C6 formatına çevrilib. Bu qərar Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə artan siyasi, iqtisadi və strateji əlaqələrinin regional səviyyədə də qəbul edildiyini göstərməklə yanaşı, ölkəmizin regional əməkdaşlıq gündəliyinə daha fəal töhfə verməsi üçün yeni imkanlar yaradıb. 2026-cı il iyulun 31-də Prezident İlham Əliyevin Qırğızıstana dövlət səfəri zamanı Mərkəzi Asiya və Azərbaycan dövlət başçılarının qeyri-rəsmi Məşvərət Görüşündə iştirakı da bu prosesin davam etdiyini göstərir.
Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi, Azərbaycan Özbəkistanla TDT çərçivəsində də qarşılıqlı fəaliyyətdədir. Bu platforma sadəcə əməkdaşlıq formatı deyil. Eyni zamanda ortaq dil, tarix, mədəniyyət və mənəvi dəyərlər əsasında türkdilli dövlətləri daha sıx birləşdirən bir qurumdur. Təməli 2009-cu ildə Naxçıvan Sazişi ilə atılan TDT bu gün artıq böyük iqtisadi və siyasi güc kimi formalaşmaqdadır. Üzv dövlətlərin məqsədi isə TDT-nin beynəlxalq müstəvidə rolunu artırmaq, qlobal səviyyədə söz sahibi olan quruma çevirməkdir.
Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərində yüksək səviyyəli siyasi dialoq parlamentlərarası əlaqələrdə də özünü göstərir. Milli Məclisin sədri Sahibə Qafarovanın Özbəkistana indiyədək altı səfər etməsi bu istiqamətdə təmasların intensivliyini göstərən faktlardan biridir. Son illərdə Azərbaycan-Özbəkistan əməkdaşlığının iqtisadi, energetika və nəqliyyat istiqamətləri də nəzərəçarpacaq dərəcədə genişlənib. Hazırda Azərbaycanda 130-dan çox Özbəkistan şirkətinin fəaliyyət göstərməsi iqtisadi əlaqələrin konkret nəticələrdən biridir. Bu şirkətlərin bir qisminin Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində həyata keçirilən layihələrə cəlb olunması isə əməkdaşlığın yalnız mövcud iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi ilə məhdudlaşmadığını, eyni zamanda regionların bərpası və inkişafı prosesinə də keçdiyini göstərir.
İqtisadi əməkdaşlığın dinamikası ticarət, investisiya, enerji və tranzit sahələrində özünü aydın göstərir. 2025-ci ildə iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsi üç dəfədən çox artaraq 795 milyon dollara çatıb. 2025-ci ildə Azərbaycan-Özbəkistan arasında tranzit daşımaların həcminin 1,4 milyon tona çatması da iqtisadi əlaqələrin genişlənən istiqamətlərdən birinin nəqliyyat-logistika sahəsi olduğunu göstərir. Azərbaycanla Özbəkistan arasındakı münasibətlərin inkişafı Orta Dəhliz baxımından da iki ölkə üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın Xəzər dənizi üzərindən Avropa ilə Mərkəzi Asiyanı birləşdirən bu marşrutda mühüm mövqeyə malik olması, Özbəkistanın isə regionun əsas iqtisadi mərkəzlərdən biri kimi çıxış etməsi Bakı ilə Daşkənd arasında nəqliyyat-logistika əlaqələrinin genişlənməsi üçün əlverişli imkan yaradır. Qarşıdakı dövrdə Orta Dəhlizin imkanlarının genişlənməsi Azərbaycan və Özbəkistan arasında ticarət əlaqələrinin artmasına, eləcə də Mərkəzi Asiyanın dünya bazarlarına çıxışının şaxələnməsinə əlavə imkanlar yarada bilər.
Azərbaycan-Özbəkistan əməkdaşlığının humanitar ölçüsü də konkret layihələrlə zənginləşir. Füzulidə Özbəkistanın təşəbbüsü ilə 960 şagird yerlik Mirzə Uluqbəy adına məktəbin inşa edilməsi, eləcə də 100 hektar ərazidə "Dostluq bağı"nın salınması bunun bariz nümunələrindəndir. Mədəniyyət və təhsil sahələrində də qarşılıqlı əlaqələr genişlənir: 2023 və 2025-ci illərdə Azərbaycanda Özbəkistan mədəniyyət günləri, 2024-cü ildə isə Özbəkistanda Azərbaycan mədəniyyət günləri keçirilib. 2025/2026-cı tədris ilində 180-ə yaxın Azərbaycan vətəndaşının Özbəkistanda, 70-ə yaxın Özbəkistan vətəndaşının isə Azərbaycanda təhsil alması humanitar əlaqələrin də genişləndiyini göstərir.
Bu faktlar işığında əminliklə söyləmək olar ki, Azərbaycanla Özbəkistan arasında münasibətlər iqtisadiyyat, nəqliyyat, enerji, humanitar əlaqələr, regional əməkdaşlıq, siyasi dialoq kimi sahələri əhatə edir. Burada əsas olan əldə edilən razılaşmalar yox, onların real layihələrə çevrilməsidir. Prezident İlham Əliyevin 23 avqust tarixində Özbəkistana səfəri də bu baxımdan diqqət çəkir. Səfər çərçivəsində aparılacaq müzakirələr və əldə olunacaq razılaşmalar iki ölkənin artıq formalaşmış müttəfiqlik münasibətlərini yeni məzmunla zənginləşdirə və əməkdaşlığın qarşıdakı illərdə hansı istiqamətlərdə inkişaf edəcəyini müəyyənləşdirə bilər. Bakı ilə Daşkənd arasında mövcud siyasi etimad, iqtisadi maraqlar və ortaq regional baxışlar isə bu əməkdaşlığın bundan sonra da daha geniş imkanlar qazanması üçün möhkəm əsas yaradır.report.az
