Prezident cənab İlham Əliyevin Kamboca Krallığının Baş naziri Hun Manetin
Azərbaycana rəsmi səfəri çərçivəsində mətbuata verdiyi bəyanat Azərbaycan Respublikasının
xarici siyasətinin əsas istiqamətlərini, Asiya ölkələri ilə əməkdaşlığın genişləndirilməsi
strategiyasını və beynəlxalq münasibətlər sistemində qarşılıqlı etimada əsaslanan tərəfdaşlıq
modelini aydın şəkildə nümayiş etdirir. Səfər iki ölkə arasında mövcud siyasi dialoqun yeni
mərhələyə yüksəldilməsi, iqtisadi münasibətlərin konkret məzmunla zənginləşdirilməsi və
əməkdaşlığın perspektiv istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət
daşıyır.
Azərbaycan və Kamboca coğrafi baxımdan bir-birindən uzaqda yerləşsələr də,
beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində qarşılıqlı dəstəyə, suverenliyə hörmətə, dövlətlərin ərazi
bütövlüyü prinsipinə və beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinə əsaslanan əməkdaşlıq
üçün ortaq mövqelərə malikdirlər. Cənab Prezidentin bəyanatında Birləşmiş Millətlər Təşkilatı,
Qoşulmama Hərəkatı və Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirə
çərçivəsində formalaşmış siyasi münasibətlərə xüsusi diqqət yetirilməsi bu əməkdaşlığın
institusional əsaslarının möhkəmliyini göstərir. Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində
dövlətlərarası əlaqələrin dayanıqlılığı yalnız coğrafi yaxınlıq və ənənəvi siyasi təmaslarla
müəyyən olunmur. Ortaq maraqlar, beynəlxalq hüquqa münasibət, çoxtərəfli diplomatiyada
qarşılıqlı dəstək və yeni əməkdaşlıq imkanlarından səmərəli istifadə də mühüm rol oynayır. Bu
baxımdan Azərbaycan–Kamboca münasibətləri müxtəlif regionları təmsil edən dövlətlər
arasında qarşılıqlı maraqlara əsaslanan tərəfdaşlığın inkişafı üçün əlverişli imkanlar yaradır.
Prezident cənab İlham Əliyevin bəyanatında ikitərəfli əlaqələrin intensivləşdirilməsinə dair
razılaşmanın vurğulanması siyasi dialoqun praktik nəticələrlə tamamlanmasının vacibliyini
ortaya qoyur. Diplomatik münasibətlərin inkişafı yalnız yüksək səviyyəli görüşlərlə
məhdudlaşmamalı, müntəzəm məsləhətləşmələr, sahəvi əməkdaşlıq mexanizmləri və konkret
layihələrlə möhkəmləndirilməlidir. Bu mənada Kamboca Baş nazirinin Azərbaycana səfəri iki
ölkə arasında münasibətlərin daha sistemli və nəticəyönümlü əsasda inkişaf etdirilməsi üçün
əhəmiyyətli siyasi zəmin formalaşdırır. İkitərəfli münasibətlərin iqtisadi ölçüsü xüsusi diqqətə
layiqdir. Dövlət başçısının qeyd etdiyi kimi, Azərbaycan və Kamboca arasında ticarət
dövriyyəsinin mövcud səviyyəsi potensial imkanları tam əks etdirmir. Lakin bu vəziyyət eyni
zamanda yeni əməkdaşlıq istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi üçün geniş imkanların
mövcudluğundan xəbər verir. Əsas məsələ siyasi iradəni konkret iqtisadi təşəbbüslərə
çevirmək, biznes dairələri arasında əlaqələri genişləndirmək və qarşılıqlı investisiyalar üçün
əlverişli mühit yaratmaqdır. Bu məqsədlə birgə işçi qrupunun yaradılması mühüm praktik
addımdır. Belə mexanizmlər ticarət və investisiya sahələrində mövcud maneələrin
müəyyənləşdirilməsinə, sahibkarların ehtiyaclarının öyrənilməsinə və prioritet layihələrin
hazırlanmasına şərait yaradır. Azərbaycan və Kamboca şirkətlərinin iştirakı ilə keçirilən biznes
forumu da məhz bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Forumun əsas potensialı tərəflərin bir-birinin
iqtisadi imkanları, istehsal potensialı, bazar tələbləri və investisiya prioritetləri barədə daha
dolğun məlumat əldə etməsindədir. Cənab Prezidentin məsafə amilinin müasir dünyada
əvvəlki dövrlərlə müqayisədə ciddi maneə olmadığını, əsas məsələlərdən birinin məlumat
çatışmazlığı olduğunu vurğulaması iqtisadi diplomatiyanın mahiyyətini ifadə edir. Qlobal
iqtisadi əlaqələrin genişləndiyi şəraitdə informasiya mübadiləsi, institusional təmaslar,
rəqəmsal həllər və birbaşa biznes əlaqələri coğrafi məsafənin təsirini əhəmiyyətli dərəcədə
azalda bilər. Bu baxımdan iki ölkənin sahibkarları arasında davamlı kommunikasiya
kanallarının yaradılması, qarşılıqlı biznes missiyalarının təşkili və birgə layihələrin təşviqi
xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Sənayenin müxtəlif sahələrində birgə istehsal müəssisələrinin
yaradılması imkanlarının müzakirə edilməsi də əməkdaşlığın uzunmüddətli iqtisadi əsaslarının
formalaşdırılması baxımından perspektivlidir. İkitərəfli əlaqələrin yalnız hazır məhsul ticarəti ilə
məhdudlaşmaması, istehsal, texnologiya, təcrübə və bilik mübadiləsini əhatə etməsi
tərəfdaşlığın əlavə dəyərini artırar. Bunun üçün konkret sahələr üzrə iqtisadi təhlillərin
aparılması, bazar tələbatının qiymətləndirilməsi və sahibkarların təşəbbüslərinin institusional
səviyyədə dəstəklənməsi vacibdir. Turizm və nəqliyyat sahələri də Azərbaycan–Kamboca
münasibətlərinin şaxələndirilməsi üçün mühüm istiqamətlər sırasındadır. Turizm əlaqələrinin
inkişafı xalqlar arasında qarşılıqlı tanışlığı artırmaqla yanaşı, xidmət sektoru, sahibkarlıq və
mədəni mübadilə üçün yeni imkanlar yarada bilər. Nəqliyyat sahəsində əməkdaşlıq isə
logistika marşrutları, yükdaşımalar və beynəlxalq bazarlara çıxış imkanları baxımından
qarşılıqlı maraq doğurur. Bu istiqamətlərdə əldə olunacaq nəticələr iki ölkənin iqtisadi
münasibətlərinin daha geniş regional və qlobal əlaqələr sisteminə inteqrasiyasına töhfə verə
bilər. Təhsil sahəsində əməkdaşlığın bərpası və genişləndirilməsi isə münasibətlərin
humanitar ölçüsünü gücləndirən mühüm amildir. Prezident cənab İlham Əliyevin bəyanatında
sovet dövründə yüzlərlə Kamboca vətəndaşının Azərbaycanda təhsil alması faktının
xatırladılması iki ölkə arasında mövcud tarixi əlaqələrin davamlılığını göstərir. Bu ənənənin
müasir dövrün tələblərinə uyğun şəkildə yenidən canlandırılması qarşılıqlı tələbə mübadiləsi,
ali təhsil müəssisələri arasında tərəfdaşlıq, elmi əməkdaşlıq və birgə təhsil proqramları
vasitəsilə mümkün ola bilər. Təhsil əlaqələrinin əhəmiyyəti yalnız akademik biliklərin
ötürülməsi ilə məhdudlaşmır. Xarici ölkələrdə təhsil alan gənclər gələcəkdə müxtəlif sahələrdə
peşəkar fəaliyyət göstərərək dövlətlər arasında humanitar, elmi və iqtisadi əlaqələrin inkişafına
töhfə verirlər. Bu baxımdan Azərbaycan və Kamboca arasında təhsil imkanlarının
genişləndirilməsi uzunmüddətli perspektivdə qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsinə xidmət
edə bilər. Cənab Prezidentin bəyanatında rəqəmsal transformasiya və Azərbaycanın “ASAN
xidmət” modelinə göstərilən marağın xüsusi qeyd olunması da diqqətəlayiqdir. “ASAN xidmət”
dövlət xidmətlərinin vətəndaşlara daha əlçatan, operativ və şəffaf şəkildə təqdim edilməsinə
yönəlmiş idarəetmə modelidir. Onun beynəlxalq səviyyədə maraq doğurması Azərbaycanın
dövlət idarəçiliyi sahəsində əldə etdiyi təcrübənin paylaşılması üçün əlavə imkanlar yaradır.
Dövlət xidmətlərinin rəqəmsallaşdırılması, inzibati prosedurların sadələşdirilməsi və vətəndaş
məmnunluğunun yüksəldilməsi müasir idarəetmənin əsas prioritetlərindəndir. Kambocanın bu
sahədə Azərbaycan təcrübəsinə maraq göstərməsi dövlətlərarası əməkdaşlığın yalnız iqtisadi
və siyasi istiqamətlərlə məhdudlaşmadığını, institusional təcrübə mübadiləsini də əhatə
etdiyini göstərir. Belə əməkdaşlıq qarşılıqlı öyrənmə və praktiki nəticələr əsasında dövlət
idarəçiliyinin təkmilləşdirilməsinə xidmət edə bilər. İkitərəfli münasibətlərin mühüm
istiqamətlərindən biri də parlamentlərarası əlaqələrdir. Hər iki ölkədə parlamentlərarası dostluq
qruplarının fəaliyyət göstərməsi qanunverici orqanlar arasında dialoqun inkişafı üçün
institusional imkan yaradır. Parlament diplomatiyası hökumətlərarası münasibətləri
tamamlayır, qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsinə və qanunvericilik sahəsində təcrübə
mübadiləsinə şərait yaradır.
Kambocanın dəstəyi ilə Azərbaycanın ASEAN Parlamentlərarası Assambleyasında
müşahidəçi statusu əldə etməsi isə Cənub-Şərqi Asiya ilə əlaqələrin inkişafı baxımından
əhəmiyyətli hadisədir. Bu fakt Azərbaycanın xarici siyasətində Asiya istiqamətinin xüsusi yer
tutduğunu və ölkəmizin müxtəlif regional platformalarda iştirak imkanlarını genişləndirməyə
çalışdığını nümayiş etdirir. Azərbaycanın Avropa ilə Asiya arasında yerləşən strateji mövqeyi,
beynəlxalq nəqliyyat və logistika layihələrində iştirakı, eləcə də çoxtərəfli diplomatiyaya verdiyi
önəm Cənub-Şərqi Asiya ölkələri ilə əlaqələrin inkişafını daha da aktuallaşdırır.
Parlamentlərarası münasibətlərin dərinləşdirilməsi bu çərçivədə xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Dostluq qruplarının fəaliyyəti, qarşılıqlı səfərlər və beynəlxalq parlament təşkilatlarında
əməkdaşlıq iki ölkənin mövqelərinin daha yaxından anlaşılmasına imkan verir. Bu əlaqələr
siyasi dialoqun davamlılığını təmin etməklə yanaşı, iqtisadi, humanitar və institusional
əməkdaşlıq təşəbbüslərinin dəstəklənməsi üçün əlavə platforma rolunu oynaya bilər. Səfər
zamanı müzakirə olunan məsələlər sırasında mina problemi xüsusi yer tutur. Azərbaycan və
Kambocanın bu sahədə oxşar humanitar çağırışlarla üzləşməsi təcrübə mübadiləsini və
praktiki əməkdaşlığı zəruri edir. Prezident İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, Azərbaycan
torpaqları işğaldan azad edildikdən sonra Ermənistanın işğal dövründə basdırdığı minaların
partlaması nəticəsində 400-dən çox insan həlak olmuş və ya xəsarət almışdır. Bu rəqəm mina
təhlükəsinin ölkəmiz üçün nə qədər ciddi və uzunmüddətli problem olduğunu göstərir. Minalar
yalnız insanların həyatına və sağlamlığına birbaşa təhlükə yaratmır, həm də azad edilmiş
ərazilərdə bərpa-quruculuq işlərinin sürətinə, iqtisadi fəaliyyətin genişləndirilməsinə və keçmiş
məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına təhlükəsiz qayıdışına təsir göstərir. Buna görə də
minatəmizləmə fəaliyyəti Azərbaycanın postmünaqişə dövründə qarşısında duran əsas
humanitar və inkişaf prioritetlərindən biridir. Kambocanın mina təhlükəsi ilə mübarizə
sahəsində topladığı təcrübə ilə Azərbaycanın praktiki biliklərinin qarşılıqlı paylaşılması,
mütəxəssislərin hazırlanması, texniki imkanların öyrənilməsi və maarifləndirmə tədbirlərinin
təşkili əməkdaşlığın konkret nəticələr verə biləcəyi istiqamətlərdəndir. Bu sahədə beynəlxalq
tərəfdaşlığın gücləndirilməsi insan həyatının qorunmasına, təhlükəsiz yaşayış mühitinin
yaradılmasına və postmünaqişə ərazilərinin sosial-iqtisadi dirçəlişinə xidmət edir.
Prezident cənab İlham Əliyevin bəyanatında sülh və təhlükəsizlik məsələlərinə xüsusi
yer ayrılması Azərbaycanın xarici siyasətinin fundamental prinsiplərini bir daha ön plana
çıxarır. Dövlət başçısının vurğuladığı kimi, dayanıqlı sülh beynəlxalq hüquq normalarına,
suverenlik və ərazi bütövlüyü prinsiplərinə əsaslanmalıdır. Bu yanaşma dövlətlərin
müstəqilliyinə hörmətin, sərhədlərin toxunulmazlığının və beynəlxalq münasibətlərdə hüquqi
məsuliyyətin qorunmasının vacibliyini ifadə edir. Azərbaycan 30 illik işğaldan sonra öz ərazi
bütövlüyünü və suverenliyini bərpa edib. Bu gün ölkənin bütün ərazilərində dövlət
suverenliyinin təmin olunması, azad edilmiş torpaqlarda genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma
işlərinin aparılması, “Böyük Qayıdış” Proqramının həyata keçirilməsi münaqişədən sonrakı
inkişaf mərhələsinin əsas istiqamətləridir. Artıq həmin ərazilərdə insanların yaşaması və
işləməsi qayıdış prosesinin real nəticələrini göstərir. Bununla yanaşı, infrastrukturun
qurulması, məşğulluğun təmin edilməsi və təhlükəsiz yaşayış şəraitinin yaradılması
uzunmüddətli və ardıcıl fəaliyyət tələb edir. Azərbaycanın təcrübəsi göstərir ki, sülhün
davamlılığı yalnız hərbi-siyasi nəticələrlə deyil, həm də hüquqi prinsiplərə hörmət,
təhlükəsizliyin təmin olunması və münaqişədən zərər çəkmiş ərazilərin bərpası ilə ölçülür. Bu
baxımdan beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinə sadiqlik, dövlətlərin suverenliyinə
hörmət və beynəlxalq təşkilatların qəbul etdiyi qərarların əhəmiyyəti Azərbaycan–Kamboca
dialoqunda ortaq yanaşmaların formalaşmasına imkan verir.
Kamboca Baş nazirinin Azərbaycana rəsmi səfəri və səfər çərçivəsində əldə olunmuş
razılaşmalar iki ölkə arasında münasibətlərin gələcək inkişafı üçün yeni imkanlar açır. Siyasi
dialoqun intensivləşdirilməsi, iqtisadi əməkdaşlığın institusional əsaslarının
möhkəmləndirilməsi, ticarət və investisiya əlaqələrinin genişləndirilməsi, təhsil və turizm
sahələrində tərəfdaşlığın inkişafı, rəqəmsal idarəetmə təcrübəsinin paylaşılması və mina
təhlükəsinə qarşı birgə səylərin gücləndirilməsi bu əməkdaşlığın əsas istiqamətlərini təşkil
edir.
Səfərin əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, tərəflər mövcud siyasi münasibətləri konkret
fəaliyyət sahələri ilə zənginləşdirmək niyyətlərini ifadə ediblər. Qarşıdakı mərhələdə əsas
vəzifə əldə edilmiş razılaşmaların ardıcıl icrasını təmin etmək, biznes dairələri arasında
birbaşa əlaqələri gücləndirmək və müəyyənləşdirilmiş prioritetlər üzrə praktiki nəticələr əldə
etməkdir.
Əfsər Əzizov,
RİHB aparatının Sosial-iqtisadi və memarlıq-tikinti məsələləri şöbəsi, Sosial-iqtisadi
məsələlər, İnformasiya təminatı və təhlil sektorunun baş məsləhətçisi (əhali ilə görüşün
təşkilatçısı)
